جشنواره کریسمس در کشورهای کمونیستی معاصر: بین ایدئولوژی، سنت و جهانی‌سازی

مقدمه: ایدئولوژی آتئیسم و جشن مذهبی

در کشورهایی که به صورت رسمی به ایدئولوژی کمونیستی پایبند هستند (جمهوری خلق چین، کوبا، لاوس، ویتنام، جمهوری دموکراتیک خلق کره)، نگرش به کریسمس در مثلثی شکل‌گرفته است: «آتئیسم رسمی – سنت‌های فرهنگی – تجاری‌سازی جهانی». جشنواره به اشکال مختلفی از ممنوعیت کامل تا نسخه‌های غیرمذهبی تنظیم‌شده، نشان‌دهنده تطبیق پدیده جهانی با محیط‌های سیاسی-فرهنگی خاص است.

چین: تجاری‌سازی بدون محتوای مذهبی

در چین، جایی که حزب کمونیست به ایدئولوژی آتئیسم پایبند است، کریسمس جشن ملی نیست و به صورت رسمی برای شهروندان چینی تشویق نمی‌شود. اما در شهرهای بزرگ (شanghai، پکن، گوانگژو) آن به یک رویداد تجاری غیرمذهبی بزرگ تبدیل شده است. فروشگاه‌ها و خیابان‌ها با نورپردازی و نمادهای کریسمس تزئین می‌شوند و جوانان از این فرصت برای تبادل هدایا و بازدید از رستوران‌ها استفاده می‌کنند. پدیده جالبی که وجود دارد – "آب‌میوه‌های کریسمس": کلمه "آب‌میوه" در زبان چینی با کلمه "صلح" در شب کریسمس همخوانی دارد، بنابراین آب‌میوه‌های بسته‌بندی شده در کاغذ رنگی به یک هدیه محبوب و یادبود تبدیل شده‌اند. برای تعداد کمی اما رشد یافته از مسیحیان چینی (به رسمیت شناخته شده توسط "کلیسای ملی" و همچنین گروه‌های غیررسمی) کریسمس جشن مذهبی است که در کلیساها برگزار می‌شود. معمولاً دولت این موضوع را با این شرط که جلسات به تظاهرات عمومی تبدیل نشوند، می‌پذیرد. در سال‌های اخیر، تلاش‌هایی برای تبلیغ جشن‌های جایگزین "پاتریوتیک" در همان دوره انجام شده است، مانند روز یادبود مائو تسه‌تونگ (۲۶ دسامبر).

کوبا: از ممنوعیت به بازگشت

در کوبا پس از انقلاب ۱۹۵۹، جشن کریسمس به طور تقریبی منسوخ شد. اما در سال ۱۹۹۷، فیدل کاسترو با توجه به بازدید پاپ یوان پاول دوم، کریسمس را روز تعطیلی اعلام کرد (که از سال ۲۰۱۲ به عنوان تعطیلی دائمی برقرار شده است). این تصمیم هم نشان‌دهنده نیازهای مذهبی مردم و هم سیاست عملگرایانه بود. امروز کریسمس در کوبا ترکیبی از سنت‌های کاتولیکی (نماز شبانه "Misa del Gallo")، مهمانی خانوادگی (با غذای اصلی بره سرخ‌کرده) و رویدادهای فرهنگی است. با این حال، جشن از تجاری‌سازی بیش از حد که در غرب رایج است، خلاص شده و همچنان ماهیت خانوادگی و فرهنگی خود را حفظ کرده است. خیابان‌ها با نوارهای نورانی و صحنه‌های عید مسیح تزئین می‌شوند و در هافانا کنسرت‌های جشنواره‌ای برگزار می‌شود.

ویتنام: هماهنگی ایدئولوژی و ایمان

در ویتنام سوسیالیستی، با وجود آتئیسم رسمی، به کریسمس نگرش نسبتاً لояلانه‌ای دارند، به ویژه در شهرهای بزرگ با جمعیت کاتولیکی قابل توجه (حدود ۷٪ جمعیت، یکی از بزرگترین‌ها در آسیا). هوشی‌مین (که سابق بر این سائوخای بود) در شب کریسمس به شهری از نور تبدیل می‌شود: کلیسای جامع نوتردام، خیابان‌ها و مغازه‌ها با نوارهای نورانی و نمادهای کریسمس تزئین می‌شوند. کاتولیک‌ها نمازها را می‌روند و بسیاری از ویتنامی‌های غیرمذهبی از این فرصت برای لذت بردن از محیط، عکسبرداری در برابر تزئینات و بازدید از کافه‌ها استفاده می‌کنند. دولت این موضوع را به عنوان یک رویداد فرهنگی می‌بیند که به سفر و تجارت کمک می‌کند اما از نمایش شعارهای سیاسی جلوگیری می‌کند. جالب این است که بابا نوئل (Ông già Noel) اغلب به جای سنجاب‌ها بر روی دوچرخه یا موتورسیکلت نشان داده می‌شود – نمونه‌ای از محلی‌سازی نماد.

لاوس: جشن آرام اقلیت‌ها

در جمهوری دموکراتیک خلق لاوس، مسیحیت توسط کمتر از ۲٪ جمعیت پیروی می‌شود، عمدتاً در جوامع شهری. کریسمس به آرامی در داخل جوامع مسیحی برگزار می‌شود. در پایتخت وینتیان، در کلیسای کاتولیک مقدس قلب مسیح، مراسم نماز برگزار می‌شود که چند صد نفر را جمع می‌کند. جشن تقریباً در سطح ملی دیده نمی‌شود و تجاری‌سازی ندارد. دولت به آن به عنوان یک موضوع خصوصی برای اقلیت مذهبی نگرش می‌کند و از نمایش عمومی آن جلوگیری می‌کند.

جمهوری دموکراتیک خلق کره: کنترل ایدئولوژیک کامل

وضعیت در جمهوری دموکراتیک خلق کره سخت‌تر است. کره شمالی به عنوان یک کشور آتئیستی شناخته می‌شود، جایی که ایدئولوژی چوچه و پرستش خانواده حاکم جایگزین دین شده است. هرگونه ابراز مذهبی غیرکنترل شده، از جمله جشن کریسمس، برای مردم محلی ممنوع است. تنها چند کلیسای نمایشی در پکن وجود دارد که برای خارجی‌ها است. اما چیزی جالب توجه این است که ۲۴ دسامبر در کشور روز تولد مادر کیم چونگ ایر، کیم چونگ سک، جشن گرفته می‌شود که به صورت ایدئولوژیک جایگزین تاریخ کریسمس شده است. برای خارجی‌ها و دیپلمات‌ها در مجموعه‌های بسته می‌توان جشن‌های کوچکی برای برگزاری، اما آنها کاملاً از جمعیت محلی جدا هستند.

روندهای کلی و نتیجه‌گیری

تحلیل نشان می‌دهد که سه مدل اصلی در مورد نگرش به کریسمس در کشورهای کمونیستی معاصر وجود دارد:

مدل تجاری‌سازی تنظیم‌شده (چین، بخشی از ویتنام): جشن از معنا مذهبی محروم شده است اما به عنوان محرکی برای فعالیت مصرف‌کننده و عنصری از فرهنگ شهری، به ویژه در بین جوانان، استفاده می‌شود.

مدل تحمل مذهبی محدود (کوبا، ویتنام): دولت به بخش قابل توجهی از جمعیت مذهبی و شرایط سیاست خارجی می‌پردازد و جشن را قانونی کرده است، اما همچنان ماهیت فرهنگی و خانوادگی آن را حفظ می‌کند.

مدل کنترل ایدئولوژیک سخت (جمهوری دموکراتیک خلق کره): سرکوب کامل هرگونه شکل جشن‌ گرفتن به عنوان پدیده‌ای بیگانه با گفتمان ایدئولوژیک.

در واقع، کریسمس در این کشورها نشان‌دهنده فرآیندهای وسیع‌تر است: انعطاف‌پذیری ایدئولوژی‌ها، میزان باز بودن به روند‌های جهانی و استراتژی‌های مدیریت اقلیت‌های مذهبی. جایی که دولت‌ها در جشن‌ها پتانسیل رشد اقتصادی (گردشگری، تجارت خرده‌فروشی) یا ثبات اجتماعی را می‌بینند، آنها فرصتی برای وجود در چارچوب‌های غیرمذهبی و روشن پیدا می‌کنند. جشن به عنوان یک پدیده فرهنگی و تجاری در نظر گرفته می‌شود، که نشان‌دهنده توانایی بی‌نظیر آن برای تطبیق حتی در شرایط ایدئولوژیک بسیار بیگانه است.

Permanent link to this publication: