جشن ميلاد عيسى در سنت فرهنگی مسلمانان: الهیات، تاریخ و عملکردهای معاصر

جشن ميلاد عيسى مسیح (25 دسامبر/7 ژانویه) از دیدگاه مسلمانان یک پدیده پیچیده است که در تقاطع الهیات سخت‌گیرانه، تعامل فرهنگی چندصدساله و چالش‌های جهان‌شهرسازی معاصر قرار دارد. درک آن بدون تقسیم به سه سطح کلیدی امکان‌پذیر نیست: روابط دعوی به شخصیت عيسى (عیسی)، تجربه تاریخی همزیستی با جوامع مسیحی و عملکردهای اجتماعی معاصر در شرایط плюریسم مذهبی.

1. بنای الهی: پیامبر عیسی بن مریم

برای درک موضع اسلام نیاز به مراجعه به قرآن داریم که عیسی (عربی: عیسی) در آن 25 بار ذکر شده و یک سوره (19-ام) به نام مادرش — مریم (ماریا) نامگذاری شده است. از دیدگاه اسلام:

• زادگاه عیسی — بزرگترین معجزه (آیه). این معجزه در قرآن (سوره 19:16-34) به تفصیل توصیف شده است که به عنوان نشان برای همه جهانیان است. عیسی توسط مریم به فرمان خداوند بدون پدر به وجود آمده است که قدرت خالق را تأیید می‌کند.

• عیسی — یکی از «عظیم‌المرتبه‌ها» (اُولیاء‌الاعظم). او به عنوان پیامبر (نبی) و فرستاده (رسول) پذیرفته می‌شود که پیش از محمد، حامل کتابی — انجیل (انجیل) است، معجزه‌آور است، بینایان و زخمیان را درمان می‌کند.

• منکر کردن کلیه اصول اصلی مسیحیت. الهیات اسلام به طور قطعی از بُدویت عیسی، تریاد، ایده تجسد و صلیب (بر اساس تعبیر اسلام، عیسی به آسمان برداشته شده و کسی دیگر بر روی صلیب به صلیب کشیده شده است) منکر است. بنابراین محتوای دعوی مسیحیت‌گرایانه جشن ميلاد — تولد خداوند در قالب انسان — برای اسلام غیرقابل پذیرش است.

رویداد مهم: با وجود احترام عمیق به عیسی، در تقویم اسلامی جشن خاصی برای تولد او وجود ندارد. جشن‌دهی به تولد (مولد) یک عملکرد پسین است. حتی مولد ان‌نبی (روز تولد پیامبر محمد) نیز در همه جا مورد توجه قرار نمی‌گیرد و توسط برخی جریانات (مثلاً صوفی‌های سلفی) به عنوان یک نوآوری (بیدع) شناخته می‌شود.

2. اندازه‌گیری تاریخی-فرهنگی: همزیستی و فاصله

برای قرن‌ها، جوامع مسلمان، به ویژه در امپراتوری عثمانی، پارس، هند و اندلس، با جوامع مسیحی بزرگ در کنار هم زندگی کرده‌اند. این تجربه برخی از سنت‌های خاص را شکل داده است:

• اصل «زیممه»: در حقوق سنتی اسلام، مسیحیان، به عنوان «مردم کتاب» (أهل الكتاب)، حق بر حفاظت و آزادی در ادعای ایمان خود را داشتند، از جمله جشن‌ها. مسلمانان می‌توانند به طور غیرمستقیم رشد را به عنوان بخشی از زندگی مذهبی غیرقانونی دیگر را پذیرفته باشند.

• تبادل فرهنگی و قرض: گاهی اوقات در هنر، ادبیات و عرف، تأثیر متقابل رخ می‌دهد. به عنوان مثال، در برخی از سنت‌های شعری صوفی (مثل جلال‌الدین رومی) شخصیت عیسی به عنوان نماد بازگشت روحانی استفاده می‌شود. اما این‌ها قرض‌های فرهنگی و نه ریتوالی هستند.

• عدم وجود سینکراتیسم: برخلاف برخی از فرهنگ‌های دیگر که در آن سنت‌های مذهبی با هم مخلوط می‌شوند، در اسلام مرز وضوح حفظ شده است. شرکت در مراسم مسیحی یا جشن‌دهی مشترک به عنوان یک عمل مذهبی از دست رفت.

3. عملکردهای معاصر: از عدم پذیرش تا مشارکت سکولار

امروزه موضع مسلمانان نسبت به کریسمس بسیار متنوع است و بستگی به زمینه جغرافیایی، اجتماعی و ایدئولوژیک دارد. می‌توان سه مدل اصلی را شناسایی کرد:

1. منکر کردن دعوی و فاصله. این موضع را بогословان محافظه‌کار و بسیاری از فعالان مذهبی دنبال می‌کنند. استدلال آن‌ها بر اساس اصل «الولاء والبراء» (لویت و برائت) است که زیرکانه بودن از غیرمؤمنان را ممنوع می‌کند (تاشبوه). تبریک گفتن به کریسمس، استفاده از نمادهای آن (درخت کریسمس، حلقه‌ها، عروسک‌های مسیح کودک) و به ویژه شرکت در مراسم‌های کریسمس به عنوان یک گناه که ایمان را تضعیف می‌کند، در نظر گرفته می‌شود. حتی نمادهای سکولار نیز به عنوان بخشی از سیستم فرهنگی-مذهبی بیگانه رد می‌شوند.

2. مشارکت مدنی و تبریک‌های سکولار. این مدل در بین مسلمانانی که در کشورهای غربی یا در کشورهای سکولار با اکثریت مسیحی زندگی می‌کنند (مثلاً در روسیه) رایج است. در اینجا تفاوت واضحی بین کریسمس مذهبی و پوشش فرهنگی و سکولار آن (فروشگاه‌های کریسمس، مهمانی‌های شرکت، نمادها مانند سنتا کلوز) وجود دارد. مسلمانان می‌توانند در مهمانی‌های شرکت شرکت کنند، با همکاران خود هدیه‌های معاوضه کنند، خانه‌های خود را با دکور زمستانی (و نه کریسمس) تزیین کنند. این کار به عنوان یک حرکت ادب، انسجام اجتماعی و حفظ روابط همسایه شناخته می‌شود، اما نه به عنوان یک عمل مذهبی.

3. سنت احترام بین جوامع در جوامع چندمذهبی. در کشورهایی مانند لبنان، مصر، سوریه، اردن، مالزی، اندونزی که جوامع مسیحی قدیمی وجود دارند، کریسمس اغلب یک جشن ملی یا به طور گسترده‌ای مورد توجه قرار می‌گیرد. مسلمانان می‌توانند به طور عمومی با مسیحیان تبریک بدهند، در جشن‌های عمومی شهری (نورپردازی خیابانی، بازارها) شرکت کنند، کارت‌های تبریک ارسال کنند. به عنوان مثال، در لبنان، سیاستمداران مسلمان به طور سنتی با همشهریان خود با کریسمس تبریک می‌گویند. این کار به عنوان یک عمل همبستگی مدنی و احترام به سنت تنوع ملی شناخته می‌شود.

رویداد جالب: در ترکیه، علی‌رغم ماهیت سکولار کشور، سال نو (31 دسامبر) با استفاده از نمادهای کریسمس (درخت کریسمس، پدربزرگ کریسمس — «نوئل بابا») جشن گرفته می‌شود. برای بسیاری از مسلمانان ترکیه‌ای این یک جشن سکولار است. اما مقامات مذهبی به طور فزاینده این عمل را به عنوان بیگانه‌سازی انتقاد می‌کنند.

4. زمینه روسیه: بین کریسمس و سال نو

برای مسلمانان روسیه، چرخه زیمستانی جشن‌ها بیشتر با سال نو — میراث سنت‌های سکولار شوروی همسو است. درخت کریسمس، پدر کریسمس (شیش بابای تاتار، کیش بابای کارچای) و مهمانی خانوادگی اغلب بدون کنوتاسیون مذهبی هستند. کریسمس در دیدگاه بسیاری از مردم به عنوان یک جشن مسیحی (روسی‌правی) در نظر گرفته می‌شود و شرکت در آن (مشارکت در مراسم، رعایت روزه، کولادو) به عنوان یک عمل قابل توجه نیست. مدیریت روحانی مسلمانان به طور منظم فتواها را منتشر می‌کنند که توصیه می‌کنند بر روی جشن‌های اسلامی تمرکز کنند و از ریتوال‌های بیگانه دوری کنند.

نتیجه‌گیری

بنابراین، کریسمس در سنت فرهنگی مسلمانان یک پدیده یکپارچه نیست. این یک رشته عملکردها است — از فاصله کامل تا مشارکت سکولار. درک آن بر سه پایه غیرقابل تغییر استوار است: احترام بی‌条件 به پیامبر عیسی در چارچوب الهیات اسلام، احترام تاریخی به جشن‌های «مردم کتاب» و تطبیق عملی به واقعیات جامعه چندمذهبی. مسلمانان معاصر مجبور به تعادل بین پاکیزگی دعوی و انسجام اجتماعی، پیروی از فتواها معتبر و تمایل به مشارکت در حالت کلی جشن‌های عمومی هستند. این دیالکتیک و شکل‌دهنده به امروزه‌ای است که به جشن کریسمس دارد.

Permanent link to this publication: