فلسفه گوته: وحدت طبیعت، هنر و روح انسانی

نام یوهان وولفگانگ فون گوته (۱۷۴۹–۱۸۳۲) برای هر فرد تحصیل‌کرده به عنوان نام شاعر بزرگ، نمایش‌نویس و خالق ابدی «فاوست» شناخته است. اما گوته خود معتقد بود که آثار علمی او نیز به اندازه آثار ادبی او مهم هستند. فلسفه گوته نه تئوریزه‌ی انتزاعی است، بلکه یک دیدگاه زنده از جهان، که از فعالیت هنری او و سال‌ها فعالیت در رشته‌های گیاه‌شناسی، اپتیک، آناتومی و کریستال‌شناسی نشأت گرفته است.

طبیعت به عنوان یک کل زنده

کاتگوری مرکزی در مفهوم فلسفی گوته، «کل زنده» است. او طبیعت را نه به عنوان یک انبوه مکانیکی که تحت قوانین فیزیک قرار دارد، بلکه به عنوان یک موجود بزرگ زنده، پر از وحدت داخلی، در نظر می‌گیرد. او طبیعت را به عنوان چیزی که کار خود را تقسیم نمی‌کند و آثار خود را نمی‌شکند، بلکه آن را به طور کامل و در ارتباط کامل رها می‌کند، می‌بیند. هر آفرینش او دارای ماهیت خاص خود است، هر پدیده‌ای یک مفهوم جداگانه است و با این حال همه چیز یک است.

این درک از طبیعت به معنای رد مکانیسمی که در علم قرن هجدهم حاکم بود، بود. گوته معتقد بود که قوانین مکانیکی نمی‌توانند راز زندگی را توضیح دهند: ساده‌تر است که تشکیل همه اجرام آسمانی را بفهمیم، تا اینکه بر اساس مکانیک دقیق‌ترین جزئیات یک گیاه یا کرم ابریشم را بررسی کنیم. فرم‌های آلی، برخلاف فرم‌های غیرآلی، دارای هدف داخلی هستند: در یک موجود زنده، همه اجزاء یکدیگر را تعیین می‌کنند و به کل خدمت می‌کنند. این بینش گوته را با کانت نزدیک‌تر می‌کند که در «کритیک قابلیت قضاوت» این جنبه از زندگی را تحلیل کرده است.

تغییر شکل و «پرورش اولیه»

قله تحقیقات علمی گوته، ریخت‌شناسی گیاهان و حیوانات او بود. او به دنبال چیزی بود که در پشت این گوناگونی بی‌پایان فرم‌های آلی نهفته است. در گیاه‌شناسی، او به ایده «پرورش اولیه» (Urpflanze) رسید — یک نمونه داخلی که طبیعت بر اساس آن همه تنوع خاص گیاهان را می‌آفریند. برگ‌ها، گلبرگ‌ها، گرده‌ها — به نظر گوته، این‌ها نه ارگان‌های اصلی مختلف هستند، بلکه نتیجه تغییر شکل (تغییر) یک ارگان پایه‌ای — برگ — است.

در آناتومی، او استخوان فک بینی انسان را کشف کرد (شواهد روابط او با حیوانات را ثابت کرد) و ایده استخوان جمجمه — نظریه‌ای که استخوان‌های جمجمه به عنوان نتیجه ترکیب و تبدیل استخوان‌های مهره‌ها بوجود می‌آیند — را ارائه داد. این ایده از زمان خود جلوتر بود و سهم مهمی در توسعه ریخت‌شناسی تکاملی ایفا کرد.

«نخجیری تجربه» و فنومنولوژی گوته

گوته روش خاصی برای شناخت توسعه داد که خود او آن را «نخجیری تجربه» (zarte Empirie) نامید. ماهیت آن این است که تا عمیقاً در مطالعه یک پدیده فرو روید، تا تمامی نمودهای آن را جمع‌آوری و مقایسه کنید، تا در نهایت به قوانین ایجادکننده آن به طور درونی پی ببرید. بهترین این است که بفهمید که همه چیز واقعی خودش یک تئوری است. به دنبال چیزی پشت پدیده‌ها نباشید؛ آن‌ها خودشان یک تعلیم هستند.

این روش پیشگام فنومنولوژی معاصر شد. به جای اینکه توضیح‌های انتزاعی «بعد از» پدیده‌ها را بسازند، دانشمند باید به یک نگرش عقلانی دست یابد که در آن در یک واقعیت خاص ایده عمومی آشکار می‌شود. این رویکرد به طور طبیعی نظارت دقیق دانشمند را با بینش هنرمند ترکیب می‌کند. به همین دلیل گوته معتقد بود که فعالیت در علم و هنر فرآیندهایی هستند که از نظر ماهیت مشابه هستند.

«رد از نیوتن» و تعلیم رنگ

مهم‌ترین و بحث‌برانگیزترین آثار علمی گوته، «تعلیم رنگ» (Zur Farbenlehre، ۱۸۱۰) بود که او آن را بزرگ‌ترین کار خود می‌دانست. در آن، گوته با نحوه نوری نیوتن به رقابت پرداخت. اگر نیوتن رنگ را به عنوان نتیجه تجزیه نور سفید توضیح می‌داد، گوته از اولویت احساس رنگی چشم انسان به عنوان پایه‌ای برای شروع خواست.

او سه رنگ اصلی خالص را — زرد، آبی و قرمز — شناسایی کرد و رنگ‌های مخلوط و هارمونی‌ها را از دیدگاه روانی و زیبایی‌شناسی تحلیل کرد. گوته مفهوم «پرا فنومن» (Urphänomen) را معرفی کرد — در اپتیک، به معنای ایجاد رنگ در مرز نور و تاریکی شد. اگرچه فیزیک نظریه گوته را به عنوان غیرعلمی رد کرد، اما آن را در هنرمندان و فلاسفه یافت. شپنهاور «تعلیم رنگ» را مهم‌ترین اثر نوشته شده در مورد هنر نقاشی نامید؛ آثار گوته در مورد رنگ توسط فیزیکدانان بزرگ قرن بیستم — ورون گایزنبرگ و مکس پلانک — به的高度 ارزیابی شد.

پانتئیسم، اسپینوزیسم و اصول جهان‌آفرینی

گوته برای یافتن پایه‌های فلسفی، به فلسفه بنهدکت اسپینوزا مراجعه کرد. او از او ایده پانتئیسم — همسان‌سازی خدا با طبیعت — را پذیرفت. گوته نمی‌توانست خداوند انتزاعی مسیحی را بپذیرد؛ او به ایده‌ای نزدیک‌تر بود که معتقد بود خداوند در هر پدیده طبیعی وجود دارد. اما پانتئیسم او استاتیک نبود، بلکه دینامیک بود — او ایده توسعه اسپینوزا را تکمیل کرد.

گوته توجه کرد که زندگی همه پدیده‌ها تحت تعامل دو نیروی مخالف قرار دارد. این اصول را «افزایش» (Steigerung) و «پولاریت» (Polarität) نامید. پولاریت — تلاش برای تقسیم و مقابله (قطب‌های آهنربا، الکتریسیته مثبت و منفی) است. افزایش — حرکت مداوم از ساده به پیچیده، از فرم‌های پایین‌تر به فرم‌های بالاتر است. تعامل این دو نیرو باعث ایجاد توسعه مداوم و نوآوری جهان می‌شود. زندگی، به نظر گوته، دایمی است و دایمی است و همیشه در حال ترکیب مخالفان.

انسان و فرهنگ: از «طوفان و فشار» به کلاسیسیسم

تغییر در دیدگاه‌های فلسفی گوته در آثار او نیز منعکس شد. دوره اولیه «طوفان و فشار» (Sturm und Drang) — یک دفاع از احساس، شخصیت گسترده، و حق هنرمند برای شورش علیه معیارهای رایج است. «درد جوان ورتر» (۱۷۷۴) — منفجره این دوره است، جایی که قهرمان، تحت تأثیر احساسات فوق‌العاده، نتواند با واقعیت زندگی مقابله کند.

اما سفر به ایتالیا (۱۷۸۶–۱۷۸۸) یک تغییر عمده در دیدگاه‌های فلسفی گوته را به ارمغان آورد. او به کلاسیسیسم وایمار معروف رسید. اکنون ارزش بالاتر برای او، نه شورش انتزاعی، بلکه تعادل بین احساس و وظیفه، آزادی و نیاز است. برای گوته، هنرمند نه تنها کسی است که احساسات شخصی خود را بیان می‌کند، بلکه کسی است که می‌تواند در هر چaos پدیده‌ها، فرم‌های جاودانه و ابدی زیبایی را کشف کند.

این فلسفه رشد یافته در تراژدی «فاوست» — بزرگ‌ترین اثر زندگی او — به تصویر کشیده شد. راه فاوست — راهی از دانش بی‌فایده کتابخانه‌ای به عمل زنده، از لذت خودخواهانه به فعالیت اجتماعی مفید است. تنها کسی که شایسته زندگی و آزادی است، کسی است که هر روز برای آن‌ها به مبارزه می‌رود، — در آخرین مونولوگ فاوست، او به پایان یافتن جستجوی معنای انسانی می‌رسد.

میراث و اهمیت

فلسفه گوته تأثیر بزرگی بر فکر اروپا در قرن‌های نوزدهم و بیستم داشته است. ایده‌های او در مورد ریخت‌شناسی و تغییر شکل، بنیان‌گذار مفاهیم بیولوژیکی شدند و زمینه را برای داروین‌گرایی آماده کردند. تعلیم او در مورد رنگ در هنر و روان‌شناسی تجربه‌ای جدید را ایجاد کرد. و آثار شاعرانه او، خود وجود او به عنوان یک گنیوس جهانی، نماد ترکیب علم و هنر هستند که فرهنگ مدرن به آن می‌کوشد.

فلسفه گوته پلی بین رمانتیسم و روانیت کلاسیک، بین بینش هنری و تحقیق علمی است. آن یاد می‌دهد که جهان به طور کلی ببینیم، هر پدیده را به عنوان بخشی از یک فرآیند بزرگ زنده بفهمیم و در مرکز واقعیت، شروع به جستجوی شروع روحی کنیم.

Permanent link to this publication: