موضوعیت ایده‌های دیتریش بُن‌هوفر در قرن بیست و یکم: تئولوژی برای «جهان بزرگسالانه»

مقدمه: بُن‌هوفر به عنوان یک متفکر دوران پساسکولار

دیتریش بُن‌هوفر (۱۹۰۶–۱۹۴۵) — کشیش لوتریان آلمانی، متفکر و شرکت‌کننده در توطئه ضد نازی، که چند هفته قبل از پایان جنگ اعدام شد. ایده‌های او که در یک دوره بسیار کوتاه و تراژیک (در نامه‌های زندان و یادداشت‌ها) شکل گرفت، از مقاومت مسیحی در برابر توتالیتریزم فراتر می‌رود. بُن‌هوفر چالش‌های کلیدی قرن بیست و یکم را پیش‌بینی کرد: بحران مذهب سازمانی، جستجوی اخلاق در «جهانی بدون خدا»، چالش‌های پیشرفت فناوری و نیاز به اقدام مسئولانه در شرایط تهدیدات جهانی. اندیشه‌های او درباره «مسیحی بدون مذهب»، «برکتی ارزان و گران»، و «جهانی که به بزرگسالی رسیده است» امروز با شدت قابل توجهی شنیده می‌شود.

۱. «مسیحی بدون مذهب» و بحران مؤسسات سنتی

بُن‌هوفر، با نظارت بر سکولارشدگی اروپا، نتیجه‌گیری رادیکالی کرد که دوران «مذهب» به عنوان یک سیستم اجتماعی که نیازهای انسانی را (از جمله «نیاز به خدا») برآورده می‌کند، به پایان رسیده است. او درباره «جهانی که به بزرگسالی رسیده است» نوشت که دیگر نیازی به فرضیه خدا برای توضیح جهان ندارد.

موضوعیت: امروز ما نه تنها شاهد خروج از کلیساها هستیم، بلکه بحران اعتماد به هرگونه مؤسسه وارستگی، از جمله مؤسسات مذهبی، را مشاهده می‌کنیم. بُن‌هوفر پیشنهاد می‌دهد که ماهیت مسیحیت را نه در آداب و تعالیم، بلکه در «وجود برای دیگران» به مثابه مسیح، «انسان برای دیگران» جستجو کنیم. این با جستجوی معنویت واقعی در فراتر از قالب‌های رسمی، اخلاقیتی بر اساس همبستگی و خدمت، و نه تعلق به confession، همخوانی دارد. ایده‌های او به بسیاری از افراد نسل «روحانی اما مذهبی» نزدیک است.

مثال: جنبش‌های داوطلبی و خیریه‌ای مدرن (مثلاً فعالیت‌های پزشکان بدون مرز یا فعالان محیط‌زیستی)، جایی که انگیزه‌های خودفداکنانه و خدمت اغلب دارای ماهیت светانی اما عمیقاً اخلاقی است، می‌تواند از طریق چشم‌انداز بُن‌هوفری از «مسیحی بدون مذهب» بررسی شود — جایی که ایمان در اعتراف نیست، بلکه در عمل نمود پیدا می‌کند.

۲. «برکتی ارزان» و «برکتی گران»: مخالفانه با کنفورمیت و در برابر مسئولیت

در آثار اولیه خود «قیمت تعلیم»، بُن‌هوفر به شدت از «برکتی ارزان» انتقاد کرد — بخشش بدون توبه، عشای ربانی بدون اعتراف، برکتی بدون صلیب. این برکتی که کلیسا آن را به عنوان بخشش خود برای موافقت ساکت با جهان (درcluding رژیم نازی) ارائه می‌داد. او این برکتی را با «برکتی گران» مقابله می‌کرد — دعوتی به پیروی از مسیح که نیاز به تصمیمات خاص، دشوار، مسئولیت شخصی و آمادگی برای پرداخت هزینه دارد.

موضوعیت: در دوران مصرف، کنفورمیت و فرهنگ «لغو کردن» (cancel culture)، مفهوم «برکتی ارزان» جایگاه جدیدی پیدا می‌کند. این شامل «اخلاقیات نیکوکارانه» در شبکه‌های اجتماعی (هشتگ-آکتیویسم بدون اقدام واقعی)، و تلاش برای خرید بخشش از طریق خیریه‌های نمایشی، و فاناتیسم مذهبی یا ایدئولوژیک که ناتوانی و بی‌توجهی را توجیه می‌کند. «برکتی گران» بُن‌هوفر، دعوتی به مسئولیت شخصی، به اقداماتی است که ممکن است اعتبار، شغل یا حتی زندگی را هزینه کند (مانند فعالان ضد جنگ روس یا مدافعان حقوق بشر در کشورهای استبدادی).

۳. اخلاق مسئولیت در «شرایط مرزی

شرکت در توطئه علیه گیتل، بُن‌هوفر را در مقابل یک دشواری اخلاقی وحشتناک قرار داد: نقض فرمان «نکشید» برای نجات میلیون‌ها نفر. در کتاب خود «اخلاق»، او درباره این فکر کرد که در شرایط فوق‌العاده، مسئولیت در برابر خدا می‌تواند خود را در آمادگی برای پذیرش گناه، انجام یک گناه بزرگ برای نفع بزرگتر نشان دهد. این نه توجیه شر است، بلکه بار تاریک انتخاب.

موضوعیت: در قرن بیست و یکم، «شرایط مرزی» تقریباً عادی شده است. پزشکان که در شرایط کمبود دستگاه‌های تنفسی در طول اپیدمی کرونا می‌کنند، نظامیان که برای پیشگیری از جنایت جنگی دستور را نقض می‌کنند، افشاگران اطلاعات (whistleblowers) مانند جولیان آسانژ یا ادوارد اسنودن که قوانین محرمانه را نقض می‌کنند تا منافع عمومی را افشا کنند — همه آنها با چالش بُن‌هوفری مواجه می‌شوند. فکر او نه پاسخی آماده می‌دهد، بلکه روشولوژی انتخاب تصمیمات را ارائه می‌دهد: آگاهی از غیرممکن بودن ماندن «بی‌گناه»، آمادگی برای تحمل بار پیامدها و همیشه سوال از خدا/عقل.

۴. «ارکانوم» و زندگی «مثل اینکه خدا وجود ندارد

در نامه‌های زندان، بُن‌هوفر درباره نیاز به زندگی در برابر جهان «etsi deus non daretur» (مثل اینکه خدا وجود ندارد) نوشت. این نه آتئیسم است، بلکه فراخوانی برای استفاده نکردن از خدا به عنوان یک «پوشش» برای شکاف‌های در دانش یا به عنوان تضمین‌کننده موفقیت. خدا مسیحی — خدای رنج‌کشنده، ضعیف و بی‌قدرت در جهان، که سرنوشت انسانی را در صلیب تقسیم می‌کند. از این رو — ایده‌ای درباره این که ایمان واقعی باید پنهان باشد («ارکانوم»)، عملی شود در پنهان، نه نمایش داده شود.

موضوعیت: در دوران پاپولیسم، جایی که رhetoric مذهبی اغلب برای توجیه قدرت و خشونت استفاده می‌شود، فراخوانی به ایمان «پنهان»، غیرعمومی و فروتنانه یک ضدعامل است. فکر درباره «خدا رنج‌کشنده» در دنیایی پر از بی‌عدالتی، نابرابری و درد، پیشنهاد می‌دهد نه توضیح درد، بلکه همبستگی با رنج‌بران. و زندگی «مثل اینکه خدا وجود ندارد» — فراخوانی به مسئولیت світانی، منطقی و عینی برای جهان، که باید توسط یک فرد مؤمن نیز حمل شود و نه به «اراده خدا» منتقل شود.

رویداد جالب: بُن‌هوفر یکی از اولین کسانی بود که به تأثیر فناوری بر انسانیت فکر کرد. در زندان، او درباره این فکر کرد که رادیو و مطبوعات تغییر کرده‌اند، ارتباط را یک‌طرفه و سطحی کرده‌اند و از خطر خودکشی انسانیت از طریق پیشرفت فناوری، که با رشد معنویت هماهنگ نیست، هشدار داد. این پیش‌بینی مستقیم از چالش‌های دوران دیجیتال، شبکه‌های اجتماعی و هوش مصنوعی است.

نتیجه‌گیری: فراخوانی به شجاعت و مشخصیت

ایده‌های بُن‌هوفر به دلیل این که پاسخ‌های راحت نمی‌دهند، بلکه سوالات ناراحت‌کننده و دردناک را می‌پرسند که قرن بیست و یکم تنها آنها را تشدید کرده است:

چگونه می‌توان مسیحی (یا فردی اخلاقی) در جهان بزرگسال و سکولار بود؟

چگونه می‌توان اخلاق واقعی را از سوراخ‌های کم‌ارزش و کنفورمیت تشخیص داد؟

چگونه می‌توان مسئولانه عمل کرد در شرایطی که همه گزینه‌ها شر هستند؟

چگونه می‌توان ایمان را حفظ کرد بدون اینکه آن را به ابزار قدرت یا توهم آرامش تبدیل کرد؟

بُن‌هوفر به «شجاعت عمل خاص» فراخوان می‌دهد، نه به ایدئولوژی‌های انتزاعی، بلکه به همبستگی با محرومان و رنج‌بران، به پذیرش واقعی جهان چنان که آن است و به آمادگی برای پرداخت هزینه برای ایمان‌های خود. در دوران بحران‌های جهانی، حقیقت‌های مبهم و بدبینی مطلق، صدای او — صدای کشیش، توطئه‌گر و قربانی — یک فراخوان سخت و ضروری به رشد، مسئولیت و امید است که در وسط تراژدی به دست آمده است.

Permanent link to this publication: