موضوعیت ایده‌های دیتریخ بون‌هافر در قرن بیست و یکم: تئولوژی برای «جهان بزرگسالانه»

مقدمه: بون‌هافر به عنوان یک متفکر دوران پساسکولار

دیتریخ بون‌هافر (1906–1945) — کشیش لوترونی آلمانی، متفکر و شرکت‌کننده در توطئه ضد نازی، که چند هفته قبل از پایان جنگ به اعدام محکوم شد. ایده‌های او که در یک دوره بسیار کوتاه و تراژیک (در نامه‌های زندان و یادداشت‌ها) شکل گرفت، فراتر از مقاومت مسیحی در برابر توتالیتاریسم است. بون‌هافر چالش‌های کلیدی قرن بیست و یکم را پیش‌بینی کرده است: بحران دین مؤسساتی، جستجوی اخلاق در «جهانی بدون خدا」， چالش‌های پیشرفت فناوری و نیاز به اقدام مسئولانه در شرایط تهدیدات جهانی. اندیشه‌های او درباره «مسیحیت بدون دین」， «برکتی ارزان و گران"، و «جهانی که به بزرگسالی رسیده است"، امروز با شدت شگفت‌انگیزی شنیده می‌شود.

1. «مسیحیت بدون دین» و بحران مؤسسات سنتی

بون‌هافر، با نظارت بر سکولارشدگی اروپا، نتیجه‌گیری رادیکالی کرد که دوران «دین» به عنوان یک سیستم اجتماعی که نیازهای انسانی را (از جمله «نیاز به خدا» را) برآورده می‌کند، به پایان رسیده است. او درباره «جهانی که به بزرگسالی رسیده است» نوشت که دیگر نیاز به فرضیه خدا برای توضیح جهان ندارد.

موضوعیت: امروز ما نه تنها از کلیساها خارج می‌شویم، بلکه با بحران اعتماد به هرگونه مؤسسه وابسته به سلسله مراتب، از جمله مؤسسات مذهبی، مواجه هستیم. بون‌هافر پیشنهاد می‌دهد که ماهیت مسیحیت را نه در مراسم و تعالیم، بلکه در «وجود برای دیگران» به مثابه مسیح، «انسان برای دیگران"، جستجو کنیم. این با جستجوی معنویت واقعی در فراتر از قالب‌های رسمی، اخلاقی بر اساس همبستگی و خدمت، و نه تعلق به فرقه، همخوانی دارد. ایده‌های او به بسیاری از اعضای نسل «روحانی اما نه مذهبی» نزدیک است.

مثال: جنبش‌های داوطلبانه و خیریه‌ای مدرن (مثلاً فعالیت پزشکان بدون مرز یا فعالان محیط زیست)، جایی که انگیزه برای فداکاری و خدمت اغلب دارای ماهیت светسری اما عمیقاً اخلاقی است، می‌توان از طریق چشم‌انداز بون‌هافری از «مسیحیت بدون دین» بررسی شود — جایی که ایمان در اعتراف نیست، بلکه در عمل ظاهر می‌شود.

2. «برکتی ارزان» و «برکتی گران": بر ضد انطباق‌پذیری و در برابر مسئولیت

در کار اولیه خود «قیمت تعلیم"، بون‌هافر به شدت از «برکتی ارزان» انتقاد کرد — بخشش بدون توبه، عشای ربانی بدون اعتراف، برکتی بدون صلیب. این برکتی که کلیسا آن را به عنوان بخشش خود به دنیا داد تا به توافق صلح‌آمیز با دنیا (شامل رژیم نازی) اعتماد کند. او این را با «برکتی گران» مقابله می‌کند — دعوتی به پیروی از مسیح که نیاز به تصمیمات خاص، دشوار، مسئولیت شخصی و آمادگی برای پرداخت هزینه دارد.

موضوعیت: در دوران مصرف، انطباق‌پذیری و فرهنگ «لغو کردن» (cancel culture)، مفهوم «برکتی ارزان» جای جدیدی پیدا می‌کند. این شامل «اخلاق نیت خوب» در شبکه‌های اجتماعی (آکتیویسم هشتگ بدون اقدام واقعی)، و تلاش برای خرید بخشش از طریق خیریه‌های نمایشی، و افراط‌گرایی مذهبی یا ایدئولوژیک که بی‌توجهی را توجیه می‌کند. «برکتی گران» بون‌هافر دعوتی به مسئولیت شخصی، غیر قابل واگذاری، به اقداماتی است که ممکن است اعتبار، شغل یا حتی زندگی را هزینه کند (مثل فعالان ضد جنگ در روسیه یا دفاع‌کنندگان از حقوق بشر در کشورهای خودکامه).

3. اخلاق مسئولیت در «شرایط مرزی

شرکت در توطئه ضد گیتلر بون‌هافر را در برابر یک دشواری اخلاقی وحشتناک قرار داد: نقض فرمان «نکشید» برای نجات میلیون‌ها نفر. در کتاب خود «اخلاق"، او درباره این فکر کرد که در شرایط فوق‌العاده، مسئولیت در برابر خدا می‌تواند خود را در آمادگی برای پذیرش گناه، انجام یک گناه بزرگ برای نفع بزرگتر نشان دهد. این نه توجیه شر است، بلکه بار تاریک انتخاب.

موضوعیت: در قرن بیست و یکم، «شرایط مرزی» تقریباً یک چرخه شده است. پزشکان که در شرایط کمبود دستگاه‌های اکسیژن در طول اپیدمی کووید-19 می‌توانند کسی را نجات دهند؛ نظامیان که برای جلوگیری از جنایت جنگی دستور را نقض می‌کنند؛ افشاکنندگان اطلاعات (whistleblowers) مانند جولین آسانژ یا ادوارد اسنودن که قوانین محرمانگی را نقض می‌کنند تا به منافع عمومی بپردازند — همه‌ی آنها با دشواری بون‌هافری مواجه می‌شوند. فکر او نه پاسخ آماده‌ای می‌دهد، بلکه روشولوژی‌ای برای تصمیم‌گیری: آگاهی از غیر ممکن بودن ماندن «بی‌گناه"، آمادگی برای تحمل بار عواقب و همیشه پرسش در برابر خدا/عقل.

4. «اركانوم» و زندگی «مثل اینکه خدا وجود ندارد

در نامه‌های زندان، بون‌هافر درباره نیاز به زندگی در برابر جهان «etsi deus non daretur» (مثل اینکه خدا وجود ندارد) می‌نویسد. این نه آتئیسم است، بلکه فراخوانی برای استفاده از خدا به عنوان یک «پوشش» برای شکاف‌های در دانش یا به عنوان تضمین موفقیت. خدا مسیحی — خدای رنج‌کشنده، ضعیف و بی‌قدرت در جهان، که سرنوشت انسانی را در صلیب تقسیم می‌کند. از اینجا — ایده‌ای درباره اینکه ایمان واقعی باید پنهان شود (اركانوم)، عملی شود در پنهانی، و نه نمایش داده شود.

موضوعیت: در دوران پاپولیسم، جایی که رhetoric مذهبی اغلب برای توجیه قدرت و خشونت استفاده می‌شود، فراخوانی به ایمان «پنهان"، غیر عمومی، و فروتنانه می‌شود یک ضدعامل. فکر درباره «خدا رنج‌کشنده» با جهان پر از بی‌عدالتی، نابرابری و درد هماهنگی دارد، پیشنهاد می‌دهد نه توضیح درد، بلکه همبستگی با رنج‌کشیدگان. و زندگی «مثل اینکه خدا وجود ندارد» — فراخوانی به مسئولیت عینی، عقلانی برای جهان است که باید توسط یک مومن، نه به جای «اراده خدا»، حمل شود.

نکته جالب: بون‌هافر یکی از اولین کسانی بود که به تأثیر فناوری بر انسانیت فکر کرد. در زندان، او درباره این فکر کرد که رادیو و مطبوعات تغییر کرده‌اند، ارتباط را یک‌طرفه و سطحی کرده‌اند و از خطر خودکشی انسانیت از طریق پیشرفت فناوری، که با رشد معنویت هماهنگ نیست، هشدار داد. این پیش‌بینی مستقیم از چالش‌های عصر دیجیتال، شبکه‌های اجتماعی و هوش مصنوعی است.

نتیجه‌گیری: فراخوانی به شجاعت و مشخصیت

ایده‌های بون‌هافر به دلیل اینکه پاسخ‌های راحت نمی‌دهند، بلکه سوالات ناراحت‌کننده و دردناک را می‌پرسند که قرن بیست و یکم تنها آن را تشدید کرده است:

چگونه می‌توان مسیحی (یا انسانی اخلاقی) در جهان بزرگسالانه و سکولار بود؟

چگونه می‌توان اخلاق واقعی را از سوراخ‌های انطباق‌پذیری و سوراخ‌های فرقه‌ای تشخیص داد؟

چگونه می‌توان مسئولانه عمل کرد در شرایطی که همه‌ی گزینه‌ها شر است؟

چگونه می‌توان ایمان را حفظ کرد که به ابزار قدرت یا توهم آرامش تبدیل نشود؟

بون‌هافر به «شجاعت عمل خاص» فراخوان می‌دهد، بر ضد ایدئولوژی‌های انتزاعی، به همبستگی با سرکوب‌شده‌ها و رنج‌کشیدگان، به پذیرش عینی و عقلانی جهان و آمادگی برای پرداخت هزینه شخصی برای ایده‌های خود. در دوران بحران‌های جهانی، حقیقت‌های مبهم و بدبینی مطلق، صدای او — صدای کشیش، توطئه‌کننده و قربانی — یک فراخوان سخت و ضروری به رشد، مسئولیت و امید، که در وسط تراژدی رشد کرده است، به گوش می‌رسد.

Permanent link to this publication: