ویزانتیم/ویزانتینیزم به عنوان پدیده‌ای فرهنگی و تاریخی: کد امپراتوری و میراث آن

ویزانتیم (یا ویزانتینیزم) یک مفهوم پیچیده‌ای از تاریخ‌نگاری و فرهنگ‌شناسی است که مجموعه‌ای از اصول، ایده‌ها و عملکردها را نشان می‌دهد که از امپراتوری بیزانس به ارث رسیده و تأثیرات بنیادی بر کشورها و فرهنگ‌هایی که در حوزه تأثیر آن قرار داشتند داشته‌اند. این نه تنها یک اشاره به گذشته است، بلکه یک سیستم زنده از کدهای جهان‌بینی و سیاسی است که همچنان مناقشات درباره ماهیت و معنا آن را برانگیخته است. پدیده ویزانتیم می‌تواند از طریق چندین بعد مرتبط تحلیل شود.

1. ویژگی‌های اساسی مدل بیزانس

ویزانتیم به عنوان یک ترکیب امپراتوری شکل گرفته است که بر اساس سه پایه اصلی شکل گرفته است:

1. tradition حکومتی روم (امپراتوری): یونیفرمیت، قدرت مطلق وسیلوانوس (امپراتور) به عنوان قانون‌گذار و قاضی اعلی، ویراستار پیچیده‌ای از бюروکراسی.

2. فرهنگ و زبان یونانی‌ای (الینی): یونانی به عنوان زبان طبقه‌ی نخبگان، فلسفه، ادبیات و الهیات، و حفظ فرهنگ آموزشی باستان.

3. مسیحیت ارتدوکس: دین به عنوان پایه‌ی اصلی هویت و مشروعیت حکومت. کلیسا و دولت به عنوان یک بدن واحد — "سینفونی حکومت‌ها" — در نظر گرفته می‌شدند، جایی که امپراتور مسئول خوشبختی زمینی بود و پاپ — نجات روحانی.

اصل‌های کلیدی که از این ترکیب استنتاج می‌شود:

• ساکرالیت قدرت: امپراتور نه تنها یک دولت‌مند است، بلکه "قانون زنده" (nomos empsychos) و نماینده‌ی زمینی خدا. قدرت او توسط کلیسا از طریق تاج‌گذاری و مسح مقدس مقدس شده است. این ایده‌ای به نام "مسکو — روم سوم" در روسیه ایجاد شد، جایی که پادشاهان مسکو مأموریت ساکرال بیزانس را به ارث برده‌اند.

• ایرархیت و مراسم: جامعه و دولت به عنوان منعکس‌کننده‌ی هیرارشی آسمانی در نظر گرفته می‌شدند. مراسم کاخ پیچیده و دقیق (اینکتیک بیزانس) نه تنها یک رسم بود، بلکه زبانی از قدرت بود که ثبات و نظم الهی را نمایش می‌داد.

• یونیفرالیسم اشراقی: بیزانس خود را به عنوان تنها امپراتوری واقعی جهان مسیحی (ویکومنو) در نظر می‌گرفت که مأموریت دارد تا ایمان واقعی را تا بازگشت دوم حفظ کند. این ایده‌ای به نام "مسیحیت" ایجاد شد و احتیاط از جهان خارج (غرب لاتین، اسلام) ایجاد شد.

2. مسیرهای تاریخی گسترش ویزانتیم

تأثیر بیزانس نه تنها از طریق پیروزی‌ها، بلکه از طریق انفجار فرهنگی و مذهبی گسترش یافته است.

• میراث مستقیم:

  • امپراتوری عثمانی: پس از سقوط قسطنطنیه در سال ۱۴۵۳، سلاطین عثمانی بسیاری از практики اداری بیزانس، مراسم کاخ و ایده امپراتوری جهانی را به عهد اسلام تبدیل کردند.

  • بالکان و اروپای شرقی: قومی که مسیحیت را از قسطنطنیه پذیرفته‌اند (بولگار، صرب، رومانی، روسیه)، کانون‌های بیزانس را در هنر کلیسا، معماری، ادبیات و فکر سیاسی فرا گرفتند. کیلللیت، ایجاد شده توسط مبلغان بیزانس کیریل و میفودیه، پایه‌ی نوشتاری شد.

• مصادره روسیه — مضمون ویزانتیم: در روسیه، ایده‌های بیزانس بیشترین زمین را یافت. پس از ازدواج یوان III با سوفیا پالئولوگ و سقوط قسطنطنیه، مسکو خود را به ارث‌برنده‌ی بیزانس تشخیص داد. پدر عالم پسکوف فیلیف با تئوری "مسکو — روم سوم" شکل گرفت، که به عنوان بنیان ایدئولوژیک حکومت روسیه برای قرن‌ها شناخته شد. از اینجا — وضعیت مقدس پادشاه/امپراتور، سینفونی با کلیسای ارتدوکس، ویراستاری جامعه، ایده‌های مسیحی.

3. ویزانتیم به عنوان موضوع بحث فلسفی و سیاسی

عبارت "ویزانتیم" در تاریخ‌نگاری اروپای غربی در دوران روشنگری و پوزیتویسم (ای. جیبون، ولتر) به عنوان ارزیابی و اغلب منفی تبدیل شده است، جایی که بیزانس به عنوان یک حکومت مستبد، کовар و سخت‌گیر نشان داده شده است که با غرب پویا مقابله می‌کند.

در قرن نوزدهم روسیه، بحث درباره ویزانتیم به عنوان بحث اصلی برای خودتعریف شد.

• ک.ن. لئونتیف (کنسرواتور): ویزانتیم را به عنوان "پوسته‌ی یخی نجات‌بخش" دریافت کرده است که فرهنگ منحصر به فرد ارتدوکس-اسلاوی را از تأثیرات تجزیه‌کننده‌ی پیشرفت لیبرال اروپایی با "مزج‌های" حفظ می‌کند. برای او ویزانتیم — این یک ویراستار دقیق، زیبایی‌شناسی، آскتیسم و شروع حفاظتی است.

• و.س. سولووئف، غرب‌گراها: ویزانتیم را به عنوان منشاء دеспوتیزم روسیه، اوبسکورانتیسم و عقب‌ماندگی به حساب می‌آورد، و آن را به عنوان مانعی برای توسعه آزادانه‌ی شخصیت و جامعه می‌بیند.

• روسیه‌ای‌های اروآسیا (قرن بیستم): ویزانتیم را به عنوان بنیان یک فرهنگ "سینفونی" روسیه-اروآسیایی منحصر به فرد باز تعریف کرده‌اند، که از غرب و شرق متفاوت است.

4. منشأهای معاصر و اهمیت

کدهای بیزانس همچنان در فرهنگ و سیاست زندگی می‌کنند.

• ایده‌ای به نام "روم سوم" یا "اتحاد بیزانس" گاهی در رhetoric ظاهر می‌شود، که نقش ویژه‌ی روسیه را به عنوان محافظ ارزش‌های سنتی و مرکز جذب برای قوم‌های ارتدوکس/اسلاوی توجیه می‌کند.

رویداد جالب: بزرگترین اثر معماری بیزانس — کلیسای سنت سوفیا در قسطنطنیه (آیا سوفیا) — به عنوان نماد قوی میراث بیزانس تبدیل شده است. ساخته شده به عنوان کلیسای اصلی امپراتوری، آن به عنوان مسجد توسط عثمانی‌ها تبدیل شد، سپس به موزه توسط آتاتورک و در سال ۲۰۲۰ دوباره به مسجد تبدیل شد. هر تغییر در وضعیت آن یک حرکت سیاسی بزرگ بود که نشان می‌دهد چگونه میراث ویزانتیم همچنان میدان نبرد ایدئولوژی است.

نتیجه‌گیری

بنابراین، ویزانتیم نه یک باقی‌مانده، بلکه یک کد فرهنگی و تاریخی زنده است، سیستم اصولی که در هزاره‌ای از ترکیب باستان و مسیحیت شکل گرفته است. ماهیت آن در سه‌گانگی قدرت مقدس، هویت مذهبی و یونیفرالیسم امپراتوری است که در قالب‌های دقیق ویراستاری و مراسم جا داده شده‌اند.

معنای ویزانتیم دوگانه است. از یک سو، او به عنوان مداد فرهنگی برای جهان ارتدوکس تبدیل شده است، مسیرهای توسعه هنر، الهیات و حکومت را تعیین کرده است. از سوی دیگر، او منشاء یک شکاف عمیق فرهنگی با غرب لاتین شده است و در چشم منتقدان به عنوان معنای سستی، کساروپاپیسم و دیکتاتوری شرقی شناخته شده است.

بحث‌های درباره ویزانتیم در واقع بحث‌های درباره انتخاب مسیر فرهنگی هستند: بین یونیفرالیسم و استثنایی ملی، بین مقدس و سکولار در سیاست، بین ویراستاری و افقی. تا زمانی که این دوداهای ادامه دارند، ویزانتیم نه تنها به عنوان موضوع تحقیقات آکادمیک، بلکه به عنوان مفهومی که عمق‌های فرهنگی و هویت سیاسی مناطق کامل جهان را توضیح می‌دهد، ادامه خواهد داشت. این پدیده یادآوری می‌کند که مدل‌های تاریخی دارای توانایی شگفت‌انگیز از زنده ماندن، بازتولید و تأثیرگذاری بر معاصر هستند، حتی پس از مرگ امپراتوری که آنها را بوجود آورده است.

Permanent link to this publication: