پاکیزگی و خدمات نظافتی: بهداشت اجتماعی، اقتصاد کار نامرئی و زیبایی‌شناسی پسامدرن

مقدمه: پاکیزگی به عنوان ساختار اجتماعی و صنعت

مفهوم «پاکیزگی» دور از دودویی‌گرایی «گران‌بود/پاک‌بود» است. این یک ساختار پیچیده‌ی جامعه‌شناختی است که به طور تاریخی توسط تابوهای مذهبی، پارادایم‌های پزشکی، تفاوت‌های طبقاتی و ایده‌های زیبایی‌شناسی تعریف می‌شود. خدمات نظافتی که به عنوان پاسخ به شهرنشینی و تخصص‌بندی شکل گرفتند، نه تنها ارائه‌دهنده‌ی خدمات خانگی هستند بلکه به عنوان عوامل بهداشت اجتماعی، نشانه‌های موقعیت اجتماعی و عمل‌کنندگان «کار نامرئی» در اقتصاد پسا صنعتی عمل می‌کنند. تحول آن‌ها بازتابی از تغییرات در درک خصوصی‌سازی، سلامت و سازمان‌دهی فضای شهری است.

1. ژنalogia تاریخی: از نجاست آیینی به مدرنیت بهداشتی

در جوامع باستانی، پاکیزگی به عنوان یک دسته‌بندی آیینی (مثلاً مفاهیم میاسما در یونان باستان یا حرام در اسلام) بود. کارگران نظافتی اغلب به گروه‌های پایین‌تر، «ناپاک» (مثلاً بوراکومین ژاپنی‌ها، دالیت هندی‌ها) تعلق داشتند که یک تناقض پارادوکسیالی ایجاد می‌کرد: آن‌هایی که پاکیزگی را تضمین می‌کردند، خودشان به عنوان اجتماعی «آلوده» شناخته می‌شدند.

تغییر در قرن نوزدهم با شکستن مدرنیت بهداشتی آغاز شد. آثار لوئی پاستور و رابرت کوه با کثیفی و بیماری‌ها در ارتباط قرار دادند. پاکیزگی به عنوان یک سوال از سلامت عمومی و سیاست دولت شد. خدمات شهری برای جمع‌آوری زباله و نظافت خیابان‌ها ایجاد شد (در لندن پس از فاجعه‌ی بزرگ زباله‌بندی ۱۸۵۸). در دوره‌ی ویکتوریایی، خدمتکاران خانگی، که وظایف نظافت را انجام می‌دادند، نماد طبقه‌ی متوسط شدند و کار آیینی آن‌ها نمونه‌ای از کنترل بر «طبیعت وحشی» داخل خانه بود.

2. نظافت به عنوان صنعت: اقتصاد واگذاری و کارگران فقیر

در اوایل دهه‌ی ۱۹۶۰، صنعت نظافت工业化 شد. جای خدمتکاران به شرکت‌های نظافتی حرفه‌ای داده شد. این تغییر به چندین فرآیند منجر شد:

• زن‌گرایی کار و ورود زنان به بازار کار: کار خانگی به کارگران پولی واگذار شد.

• واگذاری در بخش خصوصی: شرکت‌های صاحب ساختمان‌های اداری وظایف نظافت را به شرکت‌های تخصصی واگذار کردند تا هزینه‌ها را کاهش دهند.

• شهرنشینی و رشد املاک تجاری: نیاز به خدمات پشتیبانی برای مراکز خرید، فرودگاه‌ها، ساختمان‌های اداری افزایش یافت.

نکته‌ی جالب: در ژاپن پدیده‌ی منحصر به فردی به نام «توكه» وجود دارد — نظافت سریع استادیوم توسط داوطلبان-بازدیدکنندگان پس از بازی. این عمل، که از مدرسه شروع می‌شود، بیشتر یک رitus جمعی از انضباط، احترام به مکان و همبستگی اجتماعی است تا یک عمل بهداشتی، نشان‌دهنده‌ی این که چگونه پاکیزگی در کد فرهنگی ملی جای دارد.

صنعت نظافت امروزه پرخاشانه‌ی جهانی ایجاد می‌کند — ارتش کارگران کم‌درآمد، اغلب مهاجران با استخدام ناپایدار. کار آن‌ها، که در شب یا صبح زود انجام می‌شود، برای جامعه‌ی روزانه نامرئی باقی می‌ماند، که به نظر sociologist Arlie Russell Hochschild، به حفظ توهم فضاهای خودپاک‌کننده کمک می‌کند.

3. بهداشت اجتماعی و پاکسازی نمادین

خدمات نظافتی فراتر از مبارزه با باکتری‌ها، وظیفه‌ی بهداشت اجتماعی را انجام می‌دهند.

• نظافت پس از حوادث و جنایت: تیم‌های تخصصی برای پاکسازی مکان‌های حادثه‌دیده وجود دارند. آن‌ها نه تنها آلودگی‌های بیولوژیکی را برطرف می‌کنند بلکه پاکسازی نمادین فضای را انجام می‌دهند، آن را به چرخه‌ی اجتماعی بازمی‌گردانند، و ردپاهای آسیب و مرگ را محو می‌کنند. کار آن‌ها در مرز پزشکی، کримینالستیکی و رitus قرار دارد.

• سیاست فضاهای عمومی: نظافت منظم خیابان‌ها و پارک‌ها در شهرهای بزرگ مدرن ابزار کنترل بر فضای عمومی است. این کار تصویر یک شهر امن، منظم و «مدنی» را ایجاد می‌کند و به طور ضمنی از جمع‌آوری گروه‌های حاشیه‌ای (بدون‌خانمان‌ها) جلوگیری می‌کند که در فضاهای «آلوده» به عنوان محیط زیست زندگی می‌کنند.

4. انقلاب فناوری و زیبایی‌شناسی استریل

امروزه صنعت نظافت در حال تجربه‌ی یک تحول فناوریکی است:

1. روبوت‌سازی: ماشین‌های شستشوی خودکار، ربات‌های جاروبرقی (iRobot Roomba) و حتی پهپادها برای شستشوی نمای ساختمان‌ها. آن‌ها نه تنها کارایی را افزایش می‌دهند بلکه فرآیند را نامردم‌گرا می‌کنند و نهایتاً ایده‌ی پاکیزگی را از کار انسانی جدا می‌کنند.

2. زیست‌محیطی: استفاده از مواد شیمیایی تجزیه‌پذیر، فناوری‌های تمیز کردن با بخار، چرخه‌های مصرف آب بسته. پاکیزگی اکنون باید «سبز باشد.

3. زیبایی‌شناسی استریل: در دوره‌های اپیدمی (COVID-19)، پاکیزگی با امنیت هم‌زمان شد. نظافت قابل مشاهده و نمایشی (مانند ضدعفونی‌کردن دست‌ها و پاکسازی سطح‌ها در چشم مشتریان) به یک عمل نمایشی تبدیل شد که باور را القا می‌کند. پروتکل‌های نظافتی در بیمارستان‌ها، اتاق‌های تمیز و کارخانه‌های دارویی به سطحی نزدیک به شدت رitus رسیده‌اند، جایی که کنترل بر ذرات میکرو را با مقررات مذهبی از پاکیزگی مقایسه می‌کنند.

نتیجه‌گیری: پاکیزگی به عنوان آینه‌ای از روابط اجتماعی

خدمات نظافتی نه یک صنعت فنی بلکه یک نهاد اجتماعی است که در آن تناقضات کلیدی مدرنیته در یک قطره‌ی آب منعکس می‌شود: بین کار انسانی و نامرئی، بین خصوصی و عمومی، بین بهداشت و استثمار اجتماعی. کار آن‌ها به حفظ توهم نظم و کنترل بر مادیات بی‌نظم جهان کمک می‌کند.

آینده‌ی پاکیزگی احتمالاً در تقویت این تناقض نهفته است: از یک سو، خودکفایی کامل و سطح‌های خودپاک‌کننده هوشمند، و از سوی دیگر، افزایش تقاضا برای نظافت اخلاقی، شخصی‌سازی شده با شرایط کاری مناسب، جایی که پاکیزگی انتخاب آگاهانه‌ای خواهد بود و نه نتیجه‌ی استثمار کارگران نامرئی. درک نظافت به عنوان یک سیستم پیچیده‌ی اجتماعی-فناوریکی به ما اجازه می‌دهد تا در نظافت روزمره‌ی ما کدهای فرهنگی عمیق و روابط قدرت را ببینیم که تعیین می‌کنند چه چیزی را پاک می‌دانیم، چه کسی حق دارد آن را تضمین کند و با چه قیمتی.

Permanent link to this publication: