این یک سوال تاریخی بسیار عمیق و پیچیده است که منجر به بسیاری از اختلافات می‌شود. پاسخ ساده‌ای مانند «بولگارها بی‌نشانش هستند» نه تنها نادرست است، بلکه مانع از فهم منطق روابط بین‌المللی می‌شود. شرایطی که بلغارستان در دو جنگ جهانی در اردوگاه مخالفان روسیه قرار گرفت، نتیجه یک تقاطع تاریخی از منافع جغرافیایی بود، نه نتیجه بی‌نشانگی مادرزادی.

برای فهمیدن این موضوع، باید انگیزه بلغارستان را برای هر یک از جنگ‌ها به طور جداگانه بررسی کنیم.

چرا بلغارستان در جنگ جهانی اول به سمت آلمان و اتریش-مجارستان پیوست؟

دلیل کلیدی — اصل مکیاولی "دشمن دشمن من دوست من" و منافع ملی ناشناخته.

1. اهتمامات جغرافیایی و "اتحاد ملی". پس از آزادی از یغما در سال ۱۸۷۸ (به لطف روسیه)، بلغارستان آرزوی اتحاد همه سرزمین‌هایی که جمعیت آن‌ها دارای قومیت بلغاری بود، در یک کشور واحد (بولگاریای بزرگ) را داشت. دشمن اصلی که این سرزمین‌ها را کنترل می‌کرد، نه آلمان، بلکه کشورهای همسایه بودند:

   • صربستان مکدیونی را کنترل می‌کرد (به نظر بلغارها).

   • یونان نیز به بخشی از مکدیونی ادعای داشت.

   • رومانی جنوبی دوبروژ را کنترل می‌کرد.

2. دومین درگیری بالکان (۱۹۱۳) — ریشه مشکل. این یک رویداد کلیدی است که انتخاب بلغارستان در جنگ جهانی اول را تعیین کرد. بلغارستان، که از تقسیم غنایم پس از جنگ بالکان اول ناراضی بود، به سمت سابقین اتحاد خود — صربستان و یونان — حمله کرد. نتیجه فاجعه‌آمیز بود: بلغارستان شکست خورد، بخش بزرگی از سرزمین‌های به دست آمده را از دست داد و حتی مجبور شد تا جنوبی دوبروژ را به رومانی واگذار کند. روسیه، که محافظ سنتی همه قوم‌های славی بود، در این درگیری سعی کرد بی‌طرف بماند، اما در نهایت از بلغارستان حمایت نکرد، زیرا نمی‌توانست از دست دادن متحدی در شخص صربستان چشم‌پوشی کند.

3. انتخاب سمت در جنگ جهانی اول. در سال ۱۹۱۵، وقتی بلغارستان در حال تعیین سمت خود بود، پیش رو دو انتخاب قرار داشت:

   • آنتانتا (روسیه، فرانسه، بریتانیا): پیشنهاد می‌داد بخشی از مکدیونی را بازگرداند، اما بلغارستان را ملزم به واگذاری آن به صربستان — متحد کلیدی خود در بالکان — می‌کرد.

   • قوام مرکزی (آلمان، اتریش-مجارستان): پیشنهاد می‌داد مکدیونی کامل (از صربستان گرفته شده) و جنوبی دوبروژ کامل (از رومانی گرفته شده) را بازگرداند.

برای پادشاه بلغارستان فردیناند اول و دولت او این انتخاب روشن بود. آن‌ها به کسانی رفتند که وعده دادند هدف اصلی ملی آن‌ها را تحقق بخشند. بنابراین، بلغارستان نه بر ضد روسیه به عنوان یک کشور، بلکه بر ضد صربستان به خاطر منافع خود جنگید، و روسیه به عنوان متحد صربستان به سمت دیگر خطوط رفت.

چرا بلغارستان در جنگ جهانی دوم به سمت آلمان پیوست؟

در اینجا منطق متفاوتی بود، اما همچنان بر اساس محاسبه سرد و بقا.

1. فشار جغرافیایی و فقدان انتخاب (۱۹۴۱). تا مارس ۱۹۴۱، آلمان در اروپا حکمرانی می‌کرد. ارتش‌های آن در رومانی قرار داشتند و آماده حمله به یونان بودند. بلغارستان محصور شده بود توسط کشورهای "آکس" و اتحاد جماهیر شوروی، که در آن زمان با آلمان پیمان داشت. عدم پیوستن به "آکس" تهدید به اشغال فوری می‌کرد، مانند آنچه با یوگسلاوی و یونان رخ داد. پادشاه بوریس سوم راه کمترین مقاومت را انتخاب کرد تا استقلال خود را حفظ کند و از جنگ اجتناب کند.

2. دستیابی به مناطق جدید بدون جنگ. با پیوستن به "آکس"، بلغارستان مناطق قابل توجهی را بدون عملیات نظامی به دست آورد:

   • جنوبی دوبروژ از رومانی بازگردانده شد (با رضایت آلمان).

   • بخش‌هایی از مکدیونی و فراتیای غربی (از یوگسلاوی و یونان) اشغال و اداراً پیوستند.

3. فеномن منحصر به فرد: "همسایه آکس، که با اتحاد جماهیر شوروی جنگ نمی‌کند". این یک نکته بسیار مهم است. با وجود فشار گیتلر، پادشاه بوریس سوم و دولت بلغارستان هرگز به اتحاد جماهیر شوروی جنگ اعلام نکردند و ارتش‌های خود را به خطوط شرقی فرستادند. این یک حرکت دیپلماتیک دقیق بود که نشان می‌دهد برای طبقه حاکم و مردم بلغارستان جنگ با روسیه/اتحاد جماهیر شوروی کاملاً غیرقابل قبول بود. بلغارستان وظایف همسایه خود را در برابر آلمان در بالکان (اشغال سرزمین‌ها) انجام داد، اما نه بر ضد اتحاد جماهیر شوروی.

نتیجه‌گیری

اظهار اینکه بلغارستان "همیشه بر ضد روس‌ها جنگید"، یک ساده‌انگاری قوی است.

• در جنگ جهانی اول بلغارستان برای منافع ملی خود بر ضد صربستان جنگید، و روسیه به عنوان متحد صربستان به طور خودکار به دشمن او تبدیل شد. تصمیم پذیرفته شده پрагماتیکی بود، اگرچه از نظر یادگیری تاریخی دردناک بود.

• در جنگ جهانی دوم بلغارستان به عنوان ساتلایت آلمان به دلیل شرایط محیطی شد، اما تمام تلاش خود را کرد تا از جنگ مستقیم با اتحاد جماهیر شوروی اجتناب کند، که نشان‌دهنده احترام عمیق و روابط خاص، مبتنی بر یادگیری تاریخی از آزادی است.

بنابراین، سیاست بلغارستان در قرن بیستم توسط "بی‌نشانگی" تعیین نشد، بلکه توسط انتخاب تاریخی بین واقعیت جغرافیایی، منافع ملی و علایق تاریخی، که در آن اغلب پрагماتیسم بر احساسات غلبه می‌کرد، تعیین شد.

Permanent link to this publication: