«شیخ‌الدانه‌یی`: تحول نشانه‌ای داستان از وحشت گوئتمباخ تا کانون کریسمس

مقدمه: پالیمپسست چندلایه فرهنگی

باله پیتر ای. چایکوفسکی «شیخ‌الدانه‌یی»، که بر اساس داستان ا. ت. آ. گوئتمباخ «شیخ‌الدانه‌یی و شاه ماهیچه‌ها» (1816) ساخته شده است، یک پالیمپسست فرهنگی منحصر به فرد است که متنی اصلی آن چندین بار نوشته و باز تعریف شده است. شکاف بین داستان تاریک، طنزآمیز و پیچیده‌ی گوئتمباخ و باله روشن، جشنانه و تقریباً آموزشی که به فرهنگ عمومی در قرن بیستم و بیست و یکم وارد شده است، مکانیزم‌های تطبیق فرهنگی، سانسور و افسانه‌سازی را نشان می‌دهد. تحلیل این تحول نیاز به رویکرد چندرشته‌ای دارد که شامل نقد ادبی، موسیقی‌شناسی، تاریخ باله و جامعه‌شناسی هنر است.

گوئتمباخ: داستان وحشت روان‌شناختی

داستان اصلی گوئتمباخ یک اثر پیچیده با چند لایه معنایی است:

آسیب و غلبه بر آن: داستان بر اساس داستان واقعی دختر عمو گوئتمباخ، ماری، که در کودکی از تخت پوشک افتاد و آسیب به سر خود وارد کرد، بنا شده است. در داستان، این آسیب در نماد زخم شیخ‌الدانه‌یی منعکس شده است که تنها پس از پیروزی بر شاه ماهیچه‌ها بهبود می‌یابد. داستان به عنوان نمادی از بهبود آسیب کودکی از طریق عشق و وفاداری است.

تقارن و دیوانگی: گوئتمباخ، وکیل حرفه‌ای، مرز بین واقعیت و دیوانگی را به دقت بررسی می‌کند. عمو دrosselmeier — نه یک جادوگر خوب، بلکه یک شخصیت تاریک، دموگونیک با «صورت بزرگ زرد» و پارچه سیاه بر چشم، که همزمان اسباب‌بازی‌های زیبا و اتومات‌های خطرناک می‌سازد. تضاد بین دنیاها (دنیای اسباب‌بازی/زنده، کودک/بالغ) یک محیط ترسناک و سورئالیستی ایجاد می‌کند.

گرتزک و ساتیر اجتماعی: پادشاهی اسباب‌بازی نه تنها مکانی برای معجزه است، بلکه یک پارodie از جامعه‌ی بورژوازی با قوانین خود است. داستان درباره‌ی گردو سخت کراتاک و پرنسس پیرلیپات — یک ساتیر بر طبقه‌بندی، زیبایی ظاهری و خشک‌بینی است.

واقعیت جالب: در نسخه اصلی، نام قهرمان اصلی ماری است و نه کلارا. کلارا اسباب‌بازی اوست. این جایگزینی در نسخه باله‌ای، نکته مهمی را محو می‌کند: کلارا با اسباب‌بازی خود هم‌پوشانی دارد که می‌تواند مفهوم مخلوطی هویت را تقویت کند.

چایکوفسکی و ایوانوف/پتیپا: اولین فیلتر تطبیق

لیبرتو ماریوس پتیپا، که بر اساس адапتاسیون فرانسوی آلکساندر دumas پدر نوشته شده است، اولین و تعیین‌کننده‌ترین فیلتر تطبیق گوئتمباخ بود.

تقلیل روان‌شناختی: انگیزه‌های ترس، دیوانگی و تقارن از بین رفتند. داستان به یک داستان خطی درباره‌ی خوبی که بر بدی پیروز می‌شود، تبدیل شد. دrosselmeier به یک دایی خوب و دعاگزار تبدیل شد.

تقویت زمینه کریسمس/نو سال: باله به دستور مدیریت تئاترهای امپراتوری به مناسبت کریسمس 1892 سال نوشته شد. پتیپا به طور عمدی بر جشن خانوادگی و شادی کودکان تأکید کرد که با نیاز مخاطب مطابقت داشت.

استعداد موسیقیایی چایکوفسکی به عنوان یک عنصر انتزاعی: موسیقی چایکوفسکی، که بی‌نظیر است، یک قدم بیشتر در مسیر «پاکسازی» برداشت. او داستان را با لیризم، پاکی و بلندپروازی پر کرد. موضوعاتی مانند «رقص فея دلاج» یا آداژو از پا-де-ده، یک محیط عاطفی ایجاد کردند که با طنز و ترس گوئتمباخ و ترس فاصله دارد.

با این حال، در نسخه اولیه باله‌ای (هیئکتوریک لئو ایوانوف) هنوز عناصر عجیب و ترسناک حفظ شده‌اند (مثلاً صحنه نبرد تاریک‌تر).

تطبیقات شوروی و آمریکایی: شکل‌گیری کانون

کلیدترین مرحله تبدیل «شیخ‌الدانه‌یی» به یک اثر کریسمس اجباری در اواسط قرن بیستم رخ داد.

نسخه جرج بالانچین (1954، باله نیویورک سیتی): بالانچین، که در تئاتر ماریینس بزرگ شد، اما در ایالات متحده کار می‌کرد، نسخه استاندارد شوروی برای غرب ایجاد کرد. او جشن‌گیری را بیش از حد بزرگ کرد، اجرا را بیش از حد روشن، شیرین و قابل دسترسی کرد. باله به یک رویداد خانوادگی مرکزی کریسمس در ایالات متحده تبدیل شد و زیبایی‌شناسی او بر همه اجراهای بعدی تأثیر گذاشت.

تطبیقات شوروی (مثلاً گریگوری گریگوروویچ، 1966): در اتحاد جماهیر شوروی، جایی که کریسمس تحت ممنوعیت بود، «شیخ‌الدانه‌یی» به عنوان نمایش اصلی سال نو شد. یوری گریگوریوویچ بیشتر از گوئتمباخ فاصله گرفت و نمایش را به یک افسانه فلسفی درباره‌ی جنگ ابدی خوب و بد تبدیل کرد، جایی که ماری (نام او بازگردانده شد) نمادی از روح پاک‌سازی‌کننده است. سناریو از مفاهیم «بورژوازی» پاکسازی شد و تأکید بر شروع جمعی و پیروزی شد.

بنابراین، تا پایان قرن بیستم کانون جهانی «شیرین» شکل گرفت: باله به عنوان یک داستان زیبا و آرام درباره‌ی دختری، اسباب‌بازی، پیروزی بر موش‌ها و سفر به کنفتیورنبرگ. گوئتمباخ در سایه ماند.

تطبیقات مدرن: بازگشت به گوئتمباخ و فروپاشی کانون

در 30 سال گذشته، کارگردانان به طور فعال به پیچیدگی متنی اصلی بازمی‌گردند و کانون را تحت فشار قرار می‌دهند.

رویکرد روان‌شناختی: اجراهایی که بر آسیب، رشد و شهوت تأکید دارند.

ماتس اک (باله شاهی سوئد): «شیخ‌الدانه‌یی» او (1999) یک جهان تاریک و سورئالیستی از بزرگسالانی است که به عنوان کودکان بزرگ شده‌اند، جایی که بزرگسالان به صورت کاریکاتوریستی به نظر می‌رسند و شکلات‌ها بزرگ و ترسناک هستند. این یک داستان درباره‌ی گذار از کودکی به جوانی است.

یوری پوسوخوف (تئاتر بزرگ): در نسخه او، کلارا یک یتیم در آسایشگاه است و جادو از تصورات آتشین او متولد می‌شود. باله به تحقیق در ذهن کودکی تبدیل می‌شود که از تنهایی رنج می‌برد.

رویکرد اجتماعی-انتقادی: کارگردانان از داستان برای صحبت کردن درباره‌ی مدرنیت استفاده می‌کنند.

مایکل بورن و متیو هارت (باله سان‌فرانسیسکو): عمل را به سال 1915 سان‌فرانسیسکو منتقل می‌کنند، دrosselmeier را به یک مخترع تبدیل می‌کنند و سفر را به رویایی برای دنیای جدید می‌کنند.

اکرام خان (باله شاهی فلاندر): این نمایش را در زمینه مهاجرت و از دست دادن خانه قرار می‌دهد. خانواده کلارا مهاجران هستند و موش‌ها نیروهایی هستند که خانه‌های آن‌ها را از آن‌ها می‌گیرند.

رویکرد فناوری و مولتی‌مدیا: با استفاده از پروژه‌ها، هنر ویدئویی و دکوراسیون‌های پیچیده که خود به عنوان شرکت‌کنندگان در عمل تبدیل می‌شوند، که موضوعات مصنوعی/واقعی را برجسته می‌کنند (اشاره به اتومات‌های گوئتمباخ).

شیخ‌الدانه‌یی در فرهنگ عمومی و کمرنگ‌سازی

باله مدت‌ها از مرز تئاتر فراتر رفته است و به بخشی از صنعت جهانی جشن تبدیل شده است:

تقریباً هر آهنگ استفاده می‌شود در تبلیغات، فیلم، برنامه‌های موبایل.

تصاویر شیخ‌الدانه‌یی و شاه ماهیچه‌ها به عنوان اسباب‌بازی‌های کریسمس، تزئینات و اشیاء طراحی شده‌اند.

تعداد بی‌شمار از اجراهای نمایشی (از فانتزی دیزنی تا شیخ‌الدانه‌یی و چهار پادشاه) داستان را ساده‌تر و دورتر از متن اصلی می‌کنند.

این تبدیل به یک برند فرهنگی — نتیجه طبیعی «بهبود» و پاکسازی از جنبه‌های تاریک است.

نتیجه‌گیری: جنگ ابدی برای معنا

داستان «شیخ‌الدانه‌یی» — داستانی از یک جنگ فرهنگی بی‌پایان بین پیچیدگی و دسترسی‌پذیری، بین وحشت و آرامش، بین روان‌شناختی بزرگسالان و داستان کودکان است.

متنی اصلی گوئتمباخ باقی مانده است، یک چالش تحریک‌کننده برای فکر کردن در مورد طبیعت واقعیت، آسیب و جنبه‌های تاریک روان‌شناختی انسان. باله کانونی «شیخ‌الدانه‌یی» به یک زبان جهانی جشن، ریتوالی متحد خانواده‌ها و انتقال ارزش‌های خوب و زیبایی شده است.

تطبیقات مدرن سعی می‌کنند تعادل پیدا کنند، محتوای فراموش شده را به فرم شناخته شده بازگردانند. آن‌ها ثابت می‌کنند که «شیخ‌الدانه‌یی» — نه یک یادبود ثابت، بلکه یک موجود زنده است که قادر به منعکس کردن نگرانی‌ها و سوالات دوران خود است: از مشکلات هویت و تنهایی تا فجایع اجتماعی و بحران‌های مهاجرت. در این حرکت دیالکتیکی بین گوئتمباخ و چایکوفسکی، بین داستان وحشتناک و خواب شیرین، و زندگی ابدی این اثر نهفته است. آن همچنان پوسته سخت عادت‌ها را شکسته و پیشنهاد می‌دهد که به داخل نگاه کنیم — خواه آن هسته‌ی گردو جادویی یا گوشه‌های پنهان روح انسان.
© library.af

Permanent link to this publication: