صحرای آتاکاما در شمال شیلی — خشک‌ترین مکان غیریخیلی‌در زمین است. در برخی مناطق آن بارش باران صد سال پیش بود. مناظر اینجا به قدری ناگهان و خشک و بی‌حیات است که دانشمندان آن را «مریخ شیلی» نامیده‌اند. اینجا ناسا و آژانس فضایی اروپا ربات‌های مریخ‌نورد را آزمایش می‌کنند، به دنبال اشکال زندگی افراطی می‌گردند و برای تسخیر سیاره قرمز آماده می‌شوند. بیایید بفهمیم چرا آتاکاما به مریخ شباهت دارد و چه چیزی می‌توانیم درباره کیهان یاد بگیریم بدون اینکه از زمین خارج شویم.

موقعیت جغرافیایی و منحصر به فردی

آتاکاما به طول ۱۰۰۰ کیلومتر در ساحل اقیانوس آرام شیلی کشیده شده است، بین رشته‌کوه‌های آند و کوه‌های ساحلی. عرض این صحرا ۱۰۰-۱۵۰ کیلومتر است. منحصر به فردی آن خشکی افراطی است. در شهر کالا، میزان بارش سالانه ۵ میلی‌متر است و در برخی نقاط صحرا (مثلاً در منطقه یارای) بارش از زمانی که مردم شروع به ثبت کرده‌اند، ثبت نشده است. دلیل آن «تأثیر سایه دوگانه» است: رشته‌کوه‌های آند جریان‌های هوای مرطوب را از شرق (از آمازون) و کوه‌های ساحلی را از غرب (از اقیانوس آرام) مسدود می‌کنند. علاوه بر این، جریان سرد پروآمریکایی هوا را در ساحل خنک می‌کند و اجازه نمی‌دهد که بالا برود و ابر تشکیل شود. در نتیجه آتاکاما خشک‌تر از صحرای ساحارا و حتی دره‌های خشک قطب جنوب است.

مناظر: مناظر مریخی

سنگ‌های قرمز-نارنجی، شور، تپه‌های ماسه، رودخانه‌های خشک، کوه‌های آتشفشانی — همه این‌ها به مناظر گرفته شده توسط مریخ‌نوردان یادآوری می‌کند. به ویژه دشت ماه (Valle de la Luna) که فرسایش خلق شده است و تشکیل شده است از تشکیل‌های سنگی عجیب و غریب مانند خشک‌ترین کراترهای ماهی. و دریاچه نمک Salar de Atacama با لایه‌های نمک و خلیج‌هایی که فلامینگوها در آن زندگی می‌کنند، به نظر می‌رسد که یک اقلیم بیگانه است. در برخی مکان‌ها خاک حاوی مواد معدنی مانند گچ و همایت است که در مریخ نیز یافت می‌شود. هیچ چیز عجیب نیست که کارگردانان آتاکاما را برای فیلم‌های فضایی انتخاب می‌کنند (مثل "Odyssey 2001"، "Interstellar"، سریال "Mars").

آب و هوای و زندگی در شرایطی مشابه مریخی

در روز دما به +۴۰ درجه سانتی‌گراد می‌رسد، در شب به -۵ درجه سانتی‌گراد می‌رسد. تشعشع ماوراءبنفش بالا است، هوا خشک و خاک حاوی غلظت‌های بالای پیرکلورات‌ها (مانند مریخ) است. با این حال، زندگی راه‌هایی پیدا کرده است. باکتری‌های اکستремوفیل در لایه‌های نمک و در فضاهای بین سنگ‌ها زندگی می‌کنند. یافته‌های این میکروارگانیسم‌ها الهام‌بخش زیست‌شناسان فضایی است: اگر زندگی می‌تواند به شرایط آتاکاما تطبیق یابد، ممکن است زیر سطح مریخ نیز وجود داشته باشد. در دهه ۲۰۲۰ میلادی، "مات‌های میکروبی" در رودخانه‌های خشک یافت شد که می‌توانند با استفاده از نمک جذب‌کننده آب از هوا زنده بمانند.

پایگاه‌های علمی و آزمایش‌ها

دقیقاً به دلیل شباهت مریخی، چندین ایستگاه تحقیقاتی در آتاکاما قرار دارند. ALMA (Atacama Large Millimeter Array) قوی‌ترین تلسکوپ رادیویی در جهان است که به بررسی فضا می‌پردازد و نه مریخ. اما برای آزمایش ربات‌های مریخ‌نورد از صحرا استفاده می‌شود. بنابراین مریخ‌نورد Curiosity و Perseverance در آتاکاما آزمایش شده‌اند (مثلاً در سال ۲۰۱۹ گروه ناسا از دستگاه‌های حفاری آزمایش کرده‌اند). اروپایی‌ها در اینجا سیستم‌های جستجوی زندگی را آزمایش می‌کنند. علاوه بر این، پروژه «Mars Desert Research Station» (اگرچه این در یوتای ایالات متحده قرار دارد) اما در آتاکاما نیز یک نمونه دارد — ایستگاه در منطقه یارای، جایی که مетеوریت‌ها و زمین‌شناسی مریخی را مدل می‌کنند.

چیزی که در آتاکاما پیدا کردند: کلید به گذشته مریخ

در سال ۲۰۰۳ مکان منحصر به فردی در آتاکاما کشف شد — دشت یارای، جایی که در برخی خاک‌ها حتی نشانه‌ای از زندگی میکروبی وجود ندارد. این منطقه «مکانی استریل» است که به مریخ شباهت دارد. دانشمندان بررسی کردند که چگونه مولکول‌های آلی در این شرایط حفظ می‌شوند (یا نابود می‌شوند). مشخص شد که پیرکلورات‌ها به دلیل تأثیر ماوراءبنفش، آلی را تجزیه می‌کنند که دلیل این است که چرا مریخ‌نوردان در سیاره قرمز به دنبال ردپاهای زندگی دشوار هستند. همچنین در کپسول‌های نمک آب پیدا کردند: لایه‌های نازک آب در کریستال‌های نمک نگه داشته می‌شوند در دمای زیر صفر. این نشانه‌ای است که کجا باید آب را در مریخ جستجو کرد.

گردشگری در "مریخ شیلی"

آتاکاما یک مقصد گردشگری محبوب است. هزاران نفر به اقلیم سان-پدرو-де-آتاکاما می‌آیند تا چشم‌اندازهای گeyser El Tatio (ارتفاع ۴۳۰۰ متر)، صحرای نمک، منابع آب گرم و دشت ماه را ببینند. به گردشگران اجازه نمی‌شود از مسیرها خارج شوند تا اکوسیستم شکننده را مختل نکنند، اما برای عکس‌برداری از آسمان شب (که در اینجا بهترین شرایط در جهان است) عکاسان آسمان‌نما می‌آیند. راهنمایان محلی با افتخار مناظرهای «مریخی» را نشان می‌دهند و درباره اکتشافات علمی می‌گویند. در سال ۲۰۲۶ مسیر "مریخی ترک" باز شده است — مسیر پیاده‌روی ۵۰ کیلومتری از مناطق زیبا برای عکس‌برداری.

آتاکاما و توسعه پایدار

پارادوکس: آتاکاما یکی از خشک‌ترین مکان‌ها است، اما در اینجا ذخایر عظیم لیتیوم (لازم برای باتری‌های خودروهای برقی) و مس قرار دارد. استخراج مواد معدنی تهدیدکننده اکوسیستم منحصر به فرد است. علاوه بر این، در سال‌های اخیر سیل‌ها به دلیل تغییرات اقلیمی در صحرا رخ داده است (این پدیده‌ای است که دانشمندان آن را "آراوکریزاسیون" می‌نامند). بنابراین "مریخ شیلی" به ما یادآوری می‌کند که زمین نیز شکننده است و که استعمار دیگر سیاره نباید به نابودی خود منجر شود.

آینده تحقیقات: رودخانه‌های زیرزمینی و زندگی

در سال ۲۰۲۵ یک سیستم عظیم رودخانه زیرزمینی زیر آتاکاما کشف شد — نتیجه ذوب شدن یخچال‌های طبیعی در آند. این تغییر در تعادل آبی صحرا را تغییر داد. زیست‌شناسان فضایی اکنون پیشنهاد می‌دهند که ممکن است این نوع رودخانه‌های زیرزمینی در مریخ نیز وجود داشته باشد که می‌تواند منبعی برای میکروب‌های اقلیم بیگانه باشد. در سال ۲۰۲۶ پروژه "آتاکاما-مریخ" آغاز شد: حفر چاه‌هایی تا عمق ۱۰۰ متر برای بررسی زندگی عمیق. نتایج این تحقیقات به انتخاب مکان‌های فرود مأموریت‌های مریخی آینده کمک خواهد کرد.

آتاکاما یک آزمایشگاه بیرون از خانه است. با مطالعه آن، ما نه تنها گذشته مریخ را درک می‌کنیم، بلکه آینده زمین را در شرایط گرمایش جهانی نیز درک می‌کنیم. صحرایی که بارش باران ندارد، به ما یادآوری می‌کند که آب را ارزشمند کنیم، در مکان‌های ناامیدانه به دنبال زندگی بگردیم و برای سفرهای فضایی آماده شویم. "مریخ شیلی" هم یک هشدار و هم امید است.

Permanent link to this publication: