مسئله‌ای که در مورد میزان افزایش جمعیت بالاتر در آسیا نسبت به مناطق دیگر جهان مطرح است، نیازمند تحلیل پیچیده‌ای است که نه تنها عوامل بیولوژیکی بلکه فرآیندهای عمیق اجتماعی-اقتصادی، فرهنگی و تاریخی را در نظر می‌گیرد.

استحکام تاریخی و انتقال جمعیتی

میزان بالای تولد در بسیاری از کشورهای آسیایی یک واقعیت ثابت نیست، بلکه بخشی از فرآیندی است که جمعیت‌شناسان آن را انتقال جمعیتی می‌نامند. این مدل تکاملی‌ای است که تمامی کشورها آن را طی می‌کنند: از میزان بالای تولد و مرگ در جوامع کشاورزی به میزان پایین در دوره‌های پسا صنعتی.

آسیا در مراحل مختلف این انتقال قرار دارد. در برخی از مناطق (ژاپن، کره جنوبی، سنگاپور) تولد به میزان پایین‌تری از سطح تولیدمثلی رسیده است. در دیگر مناطق (هند، کشورهای آسیای جنوب شرقی) — این انتقال هنوز به پایان نرسیده است که اثر «تولد سریع‌تر» را ایجاد می‌کند. عامل کلیدی در اینجا نه ویژگی خاصی از مردم آسیا بلکه تأخیر تاریخی در صنعتی‌سازی و شهرنشینی در مقایسه با اروپای غربی و آمریکای شمالی است.

عوامل اجتماعی-اقتصادی موتورهای بالا بودن تولد

در کشورهایی که تولد همچنان بالا است، عوامل ویژه اقتصادهای در حال توسعه در جریان است:

• اقتصاد کشاورزی و نیاز به دستان کار. در جوامع کشاورزی، کودکان نه تنها مصرف‌کنندگان هستند بلکه کارگران آینده‌ای هستند که در مزارع کار می‌کنند و پیری والدین را تضمین می‌کنند. به عنوان مثال، در هند، پنجاه و هشت درصد جمعیت همچنان در مناطق روستایی زندگی می‌کنند و وابستگی به کار کودکان همچنان قابل توجه است.
• مرگ و میر کودکان بالا. در مناطقی با پزشکی ضعیف، تولد همچنان بالا است به عنوان یک مکانیزم جبرانی: خانواده‌ها فرزندان بیشتری به دنیا می‌آورند تا تضمین کنند که حداقل چندین نفر تا بزرگسالی می‌رسند.
• عدم وجود سیستم‌های بازنشستگی. در کشورهایی که دولت از بازنشستگی مناسب تضمین نمی‌کند، فرزندان تنها وسیله‌ای برای تضمین پشتیبانی از والدین کهنسال هستند.
• سطح پایین تحصیلات زنان. آمارهای دقیق نشان می‌دهد: هر چه سطح تحصیلات و فعالیت اقتصادی زنان بالاتر باشد، تولد پایین‌تر است. در مناطق آسیایی که دختران همچنان به دفعات از تحصیلات مدرسه‌ای محروم هستند، این عامل همچنان مؤثر است.

پس‌زمینه‌های فرهنگی و مذهبی

در بسیاری از فرهنگ‌های آسیایی، تأکید بر چندفرزندی هنوز وجود دارد. در هند، نیپال و برخی از کشورهای آسیای جنوب شرقی، ارزش‌های پدرسالارانه قوی هستند، جایی که وضعیت زنان مستقیماً به تولد فرزندان بستگی دارد، به ویژه پسران. در کشورهای مذهبی آسیایی (پاکستان، بنگلادش، اندونزی) اصول مذهبی نیز می‌تواند به تولد بالاتر کمک کند.

اما مهم است که تاکید کنیم که تأکیدات فرهنگی یک واقعیت ثابت نیست. با افزایش شهرنشینی، افزایش تحصیلات و گسترش سبک زندگی شهری، آن‌ها تغییر می‌کنند. نمونه واضحی از این تغییرات را در ایران می‌توان دید که در یک نسل تولد از ۶,۵ به ۱,۷ فرزند در هر زن کاهش یافته است.

توهم بیابان‌گردی و واقعیت

важن است که توهمی که آسیایی‌ها به دلیل ویژگی‌های بیولوژیکی خود سریع‌تر تولیدمثلی دارند، برطرف شود. مطالعات انسان‌شناسی هیچ تفاوتی بین تفاوت‌های نژادی در باروری را تأیید نمی‌کند. نیروی اصلی فرآیندهای جمعیتی در سطح اجتماعی و اقتصادی قرار دارد.

بیشتر از آن، امروز جهان با مشکلی معکوس مواجه است. در سال ۲۰۲۴، نرخ تولد جهانی به ۲,۲۵ رسید و به نزدیکی نرخ بحرانی ۲,۱ رسید که برای تولیدمثلی جمعیت ضروری است. بر اساس پیش‌بینی‌های سازمان ملل، تا سال ۲۰۲۵، سه‌چهارم کشورهای جهان دارای نرخ تولد کمتر از سطح تولیدمثلی خواهند بود.

بنابراین، کره جنوبی یکی از پایین‌ترین نرخ‌های تولد در جهان (۰,۷ فرزند در هر زن) را دارد، چین ۱,۰ و ژاپن ۱,۳. آسیا نه نشان‌دهنده «تولد بیشتر» بلکه یکی از سریع‌ترین انتقالات جمعیتی در تاریخ است.

نتیجه‌گیری

بنابراین، میزان افزایش جمعیت بالای آسیا نتیجه ویژگی‌های بیولوژیکی یا انسان‌شناختی نیست، بلکه نتیجه فرآیندهای تاریخی و شرایط اجتماعی-اقتصادی در کشورهای در حال توسعه است. با توسعه این کشورها و ورود آن‌ها به دوره پسا صنعتی، میزان‌های جمعیتی آن‌ها به طور اجتناب‌ناپذیری به روند جهانی نزدیک خواهد شد، که این را در نمونه‌های اقتصادی آسیای پیشرفته مشاهده می‌کنیم. توهم «بیابان‌گردی» آسیایی‌ها یک سادگی است که واقعیت پیچیده و چندعاملانه تغییرات جمعیتی را نادیده می‌گیرد.

Permanent link to this publication: