آ. ج. تاینبی درباره ویزانتیسم و روسیه: میراث دوم رم در دینامیک تمدن‌ها

استاد بزرگ تاریخ و فلسفه بریتانیا، آرنولد جوزف تاینبی (1889–1975)، در اثر بزرگ خود «فهم تاریخ»، تمدن روسیه را یکی از واحد‌های مستقل فرآیند تاریخی جهانی در نظر گرفته است. کلید فهم او از این تمدن، مفهوم «میراث ویزانتی» یا «ویزانتیسم» بود که مسیر منحصر به فرد روسیه، نهادها، ذهنیت و مکان آن در جهان را تعیین می‌کرد.

ویزانتیسم به عنوان انتخاب تمدنی

تاینبی، با تحلیل ریشه‌های تمدن‌ها از طریق مکانیزم «چالش-و-پاسخ»، انتخاب کیشانسی از کنستانتینوپل (988 میلادی) را یک انتخاب بنیادی در سرنوشت روسیه می‌دید. این انتخاب نه فقط مذهبی، بلکه فرهنگی و تمدنی بود. روسیه با پذیرش کیشانسی از ویزانتی، به طور ارادی به مدار دوم رم وارد شد و به ارث برد:

مدل سیاسی: ایده هماهنگی حکومت‌ها (همکاری حکومت مادی و حکومت روحانی) و ساکرالیزه کردن شخصیت حاکم به عنوان «بشپیشه‌ی بیرونی» و پادشاه-ملک‌الملک. اشراف و شاهان مسکو وارث مفهوم حکومت خودکامه و الهی ویزانتی شدند.

کد فرهنگی و مذهبی: زبان مراسم مذهبی (روسیه‌ای کلیسایی)، زیبایی‌شناسی نقاشی‌های مقدس، قوانین ادبی و حقوقی. روسیه به بخشی از جهان ارتدوکس تبدیل شد که قرن‌ها آن را از غرب لاتین جدا کرد.

مأموریت جغرافیایی: پس از سقوط کنستانتینوپل در سال 1453، مسکو خود را به عنوان «ترجم ریم» – تنها وارث قانونی و محافظ واقعی مسیحیت معرفی کرد. این ایده مسیحی، که توسط راهب فیلاфеی بیان شد، از نظر تاینبی، ستون فقرات توسعه روسیه و هویت امپراتوری بود.

روسیه به عنوان جامعه فرزانه ویزانتی و منحصر به فردی آن

تاینبی روسیه را به عنوان جامعه فرزانه تمدن ویزانتی در نظر گرفت، اما با یک شرط انتقادی. آن در حاشیه دو جهان رشد کرد – جهان متمدن مسیحی و جهان کوچ‌نشین جنگلی. این امر بر بنیان ویزانتی تأثیر عمیقی گذاشت و پدیده‌ای ترکیبی ایجاد کرد.

چالش ویزانتی: نیاز به حفاظت از مرزهای عظیم از کوچ‌نشینان جنگلی (پچنوگ، پولووچ، مغول) شکل داد که جامعه نظامی با قدرت مرکزی قوی را شکل داد. این «مرز جنگلی» برای روسیه همان چیزی بود که عرب‌ها و عثمانی‌ها برای ویزانتی بودند.

زمانه‌ی مغول (1240–1480): تاینبی آن را حادثه‌ای فاجعه‌بار اما شکل‌دهنده می‌دانست. آن به تقویت گرایش‌های خودکامه (بهاردهی نظام مالی، اصل خدمت عمومی به دولت) افزود، روسیه را از اروپا جدا کرد و تفاوت آن را با غرب را محکم‌تر کرد. امپراتوری مسکو، در واقع، وارث نه تنها ویزانتی، بلکه بخشی از اردو در زمینه روش‌های مدیریت شد.

تغییرات پتر بزرگ و شکاف (Zeitgeist vs. Volksgeist)

تاینبی اصلاحات پتر بزرگ را به عنوان تلاشی دراماتیکی برای تغییر تعلق تمدنی – تغییر روسیه از میراث ویزانتی به مدل غربی تفسیر می‌کند. این تغییر منجر به شکاف عمیقی در روح روسیه شد که او آن را در مفاهیم رقابت توصیف می‌کند:

Zeitgeist (روح زمان): طبقه روشنفکر، که فناوری‌ها، ایده‌ها، مد و نهادها را از غرب وارد می‌کند.

Volksgeist (روح مردم): جمعیت عمومی، که وفادار به ارتدوکس، نظام اجتماعی و ارزش‌های پاتریارشی ویزانتی-مسکویی باقی مانده است.

این شکاف، از نظر تاینبی، منجر به پیدایش طبقه روشنفکر به عنوان لایه‌ای از دست داده از مردم و در تقابل بین تحسین از غرب و عشق به «زمین» شد. او همچنین توضیح می‌دهد که ناپایداری امپراتوری روسیه و فروپاشی آن را نیز توضیح می‌دهد.

دوره شوروی به عنوان پseudomorphosis و بازگشت الگوهای ویزانتی

تاینبی، تجربه کمونیستی را به عنوان یک تحول سکولار در بنیان‌های ویزانتی تفسیر می‌کند. او از اصطلاح «پseudomorphosis» (که از شپنگره وام گرفته شده)، به معنای قرار دادن یک ایدئولوژی جدید بر ساختارهای قدیمی استفاده می‌کند:

ایدئولوژی مارکسیستی به عنوان یک ایدئولوژی نهایی و دگم، جایگزین ایمان مسیحی شد.

حزب کمونیست به عنوان یک «حلقه‌ی مؤمنان»، مشابه درجه‌بندی کلیسایی.

عشق به رهبران (لنین، استالین) به عنوان ساکرالیزه کردن قدرت، وارث فرهنگ سلطنتی پادشاه-پدر.

ایده «آینده روشن» (کمونیسم) به عنوان هدف مسیحی، وارث ایده «ترجم ریم» و «مسکو – تاسیسه سوم بین‌المللی».

بنابراین، اتحاد جماهیر شوروی، در حالی که با دین در تقابل بود، به طور ناخواسته بسیاری از الگوهای اجتماعی و فرهنگی را که از ویزانتی و از طریق امپراتوری مسکو به ارث برده بود، بازتولید کرد.

واقعیت جالب: تاینبی در سال 1930 به اتحاد جماهیر شوروی سفر کرد و با استالین ملاقات کرد. این ملاقات او را در این باور قوی‌تر کرد که بین مدل‌های امپراتوری و شوروی مدیریت، پیوند عمیقی وجود دارد. او اشاره می‌کند که حتی معماری استالین امپریالیستی با گیگانتوری و نمادگرایی‌اش او را به پروژه‌های امپراتوری ویزانتی یادآوری می‌کند.

نتیجه‌گیری: ویزانتیسم به عنوان چالش برای روسیه معاصر

برای تاینبی، ویزانتیسم نه فقط یک واقعیت تاریخی، بلکه یک نیروی زنده و پویا در تاریخ روسیه است. او در آن منبعی از منحصر به فردی و پایداری تمدن روسیه در برابر فشارهای خارجی – چه از غرب و چه از شرق – می‌دید.

به نظر او، بزرگترین چالش برای روسیه این بود که بتواند پاسخی خلاقانه به این میراث بدهد: بتواند آن را با انگیزه‌های مدرن‌سازی ترکیب کند، بدون اینکه شکاف دردناک و انزوا را ایجاد کند. تحلیل تاینبی همچنان معتبر است، زیرا سوالات هویت تمدنی، روابط با غرب و وحدت داخلی، که توسط انتخاب ویزانتی در هزاره گذشته شکل گرفته‌اند، همچنان مسیر تاریخی روسیه را تعیین می‌کنند.

Permanent link to this publication: