آب و هوا و دین: از علم‌الطبیعه‌ی مذهبی تا اخلاق زیست‌محیطی

مقدمه: طبیعت به عنوان پیام

رابطه بین آب و هوا و آرای مذهبی یکی از قدیمی‌ترین و بنیادی‌ترین‌هاست. وقایع آب و هوایی مانند بارش باران، خشکسالی، رعد و برق، سیل و تغییر فصول برای انسان‌های باستان نشان‌دهنده‌ی اراده‌ی الهی بودند. به همین دلیل، دین به عنوان یک سیستم تفسیر و مدیریت روابط با نیروهای طبیعی قدرتمند شکل گرفت که بقا به آنها وابسته بود. آب و هوا نه تنها زمینه‌ای است، بلکه یک مشارکت‌کننده‌ی فعال در گفتگو مقدس است که آئین‌ها، رituals، اخلاق و اهسانیه‌ها را شکل می‌دهد.

آب و هوا به عنوان معماری خدایان و افسانه‌ها

شرایط آب و هوایی به طور مستقیم تعیین می‌کرد که کدام خدایان را می‌پرستیدند و چگونه آنها را تصور می‌کردند.

مدن کشاورزی (مصر، مصر، حانان): در مناطقی که زندگی به جریان رودخانه‌ها یا بارش‌های موثر وابسته بود، خدایان باروری، آب و طبیعت مرده و زنده به عنوان خدایان مرکزی درآمدند. تاموز شمر، عزیز اسیر، بعل فنیقی — همه آنها می‌میرند (به عنوان نماد خشکسالی یا زمستان) و برمی‌خیزند (با آمدن باران یا جریان رودخانه). همسران آنها (اینانا/استار، ایسیدا، آنات) به عنوان الهه‌ی زمین و باروری آنها را جستجو می‌کردند و بازمی‌گرداندند، که نشان‌دهنده‌ی امید ناامیدانه به چرخه‌ی طبیعت بود. رituals، اغلب اورگاستیک، به منظور تحریک جادویی باروری زمین بودند.

مدن کوهستانی خشک (یونان باستان، ایران): در مناطقی که آب کم بود و توفان‌ها ظاهر ترسناکی داشتند، خدای توفان و آسمان به عنوان خدای اعلی‌ترین بودند: زئوس یونانی، پراون هندواروپایی، تیشوب هتت. او باران را به عنوان بخشش می‌راند و توفان را به عنوان خشم می‌بیند.

مردم کوچ‌رویی مناطق مرتع: آنها در شرایطی که فضای باز و بی‌کران بود و وابسته به وضعیت مرتع بودند، فرهنگ مونوتئیستیک یا گنوتئیستیک به عنوان الهه‌ی آسمان به عنوان الهه‌ی اعلی‌ترین و اغلب بی‌شخصی (تنگری در تورکها و مغولها) توسعه یافت. آب و هوا در اینجا نه خدای مدیریت آب و هوا، بلکه یک شروع بالا و عالی، نماد نظم و سرنوشت بود.

نکته‌ی جالب: باستان‌شناسان و متخصصان آب و هوا رابطه‌ای بین فاجعه‌های آب و هوایی بزرگ و افزایش فعالیت‌های مذهبی یا تغییر آئین‌ها یافته‌اند. به عنوان مثال، از دست رفتن آتشفشان در جزیره‌ی تیرا (سانتورینی) در ۱۷۰۰ سال پیش از میلاد، که سونامی و زمستان وولکانیک ایجاد کرد، ممکن است نمونه‌ای از افسانه‌ی آتالانتا باشد و بر بحران‌های مذهبی در مینوس کریت و مصر تأثیر بگذارد. و خشکسالی طولانی مدت در سال ۲۲۰۰ قبل از میلاد ممکن است به سقوط امپراتوری باستان در مصر و امپراتوری آکاد در مسیلومینا منجر شود، که در افسانه‌های «عصیان الهی» منعکس شده است.

ریتوال‌ها به عنوان مدیریت آب و هوا

تمرین مذهبی به واقع یک نظریه‌ی مدیریت آب و هوا بود.

دعا برای باران (و قطع آن) در تقریباً همه فرهنگ‌های کشاورزی وجود دارد. به عنوان مثال، در یهودیت، باران در زمین اسرائیل به طور مستقیم با پرهیزگاری مردم مرتبط بود، و خشکسالی با گناهان. افزودن باران (تافیلات هاخشیم) و رطوبت (تال) به دعا روزانه — ورود مستقیم عامل آب و هوایی به مراسم.

ذبایح، به ویژه ذبایح خونی، اغلب به عنوان «غذا دادن به الهه» برای حفظ نظم جهان شناخته می‌شود که شامل آب و هوای مناسب نیز است. نمونه‌های این منطق در قربانی‌های آزتک به خدایان خورشید و باران دیده می‌شود.

جشن‌های تقویمی تقریباً همیشه به نقاط کلیدی سال کشاورزی (سوپریم و برابری) وابسته بودند و هدف آنها اطمینان از انتقال طبیعت به فاز بعدی بود. مسیحیان کریسمس، با هماهنگی با سوپریم و برابری زمستانی، عید پاک با برابری بهار و بیداری طبیعت.

فاجعه‌های آب و هوایی و تئودسی: سوال از شر

فاجعه‌های طبیعی سوال سخت‌ترین را پیش روی مذاهب قرار می‌دهند: اگر خدا (یا خدایان) نیک و قادر مطلق هستند، چرا او اجازه می‌دهد که انسان‌های بی‌گناه از خشکسالی یا سیل آسیب ببینند؟ پاسخ‌ها به عنوان هسته‌ی دیدگاه مذهبی شکل گرفتند.

عقوبت برای گناه: پاسخ رایج‌ترین. سیل جهانی در شعر شمر-آکاد و در کتاب مقدس به دلیل سقوط اخلاقی انسان‌ها فرستاده می‌شود. این رابطه‌ی رتروگراد (دلیل فاجعه‌ی گذشته، این پرداخت) به عنوان ابزار قدرتمندی برای کنترل اجتماعی و تقویت اخلاق عمل کرد.

آزمایش ایمان: داستان یعقوب در کتاب مقدس یک مدل پیچیده‌تر ارائه می‌دهد: رنج — نه عقوبت، بلکه آزمایشی است که با اجازه‌ی خدا از سوی شیطان فرستاده می‌شود. این تغییر نقطه‌ی تمرکز از گناه جمعی به استقامت فردی را تغییر می‌دهد.

چرخه‌ای و تعادل: در مذاهب شرقی (هندوئیسم، بودیسم، داوودیم) فاجعه‌ها اغلب در چرخه‌های کیهانی (یوگا، کالپا) یا به عنوان نمودن تعادل طبیعی یین و یان درک می‌شوند. آنها کمتر شخصی‌سازی شده و بیشتر «طبیعی» هستند.

تغییرات جدید در دوران: دین در دوره‌ی تغییرات آب و هوایی انسانی

امروز رابطه بین آب و هوا و دین در حال تجربه‌ی یک تغییر رادیکال است. اگرچه در گذشته دین توضیح می‌داد که آب و هوا چیست، اما اکنون او مجبور است به بحران پاسخ دهد که دلیل آن انسان است.

علم‌الطبیعه‌ی سبز و اخلاق زیست‌محیطی: در همه مذاهب جهان، جنبش‌هایی برای بازتفسیر متون سنتی در کلید علم‌الطبیعه‌ی اکوئی وجود دارد. مسیحیان از «عهد با آفرینش» و مدیریت (مدیریت، نه مالکیت) زمین (genesis 2:15) صحبت می‌کنند. در اسلام، مفهوم خلیفه (نمایندگی انسان بر روی زمین) توسعه می‌یابد. بودیسم و هندوئیسم اصل وابستگی همه چیز را (پراتیاتا-سموتپادا، ادویتا) و احترام به طبیعت (آخیمس) را برجسته می‌کنند.

فعالیت مذهبی: پاپ‌نامه «لائوداتو سی» (۲۰۱۵) پاپ فرانسیسکوس به عنوان منشور حرکت مسیحی اکولوژیکی عمل کرد، که حفاظت از طبیعت را با عدالت اجتماعی و مبارزه با فقر مستقیماً مرتبط می‌کند. رهبران مذهبی در راهپیمایی‌های آب و هوایی شرکت می‌کنند، مسائل اکولوژیکی را به مرکز موعظه‌ها می‌برند.

اهسانیه و فاجعه‌ی آپوکالیپسی: تغییرات آب و هوا به برخی گروه‌های مسیحی (به ویژه evangelical) منجر به انتظارات آپوکالیپسیک می‌شود. اما اکنون بیشتر از این که به عنوان مجازات الهی در نظر گرفته شود، به عنوان راهی خودکشی انسانیت در نظر گرفته می‌شود که باید از طریق توبه و تغییر زندگی نجات یابد.

دین به عنوان منبع پایداری: فعالیت‌های سنتی و اغلب مقدس شده مانند مصرف معتدل، روزه، نیکوکاری و همبستگی محلی به عنوان ابزارهایی برای ساخت جامعه‌ای پایدار در برابر بلایای آب و هوایی ارزیابی می‌شوند.

نتیجه‌گیری:

رابطه بین آب و هوا و دین از مدیریت مستقیم (ریتوال‌ها برای فراخوانی باران) تا تفسیر اخلاقی (فاجعه‌ها به عنوان مجازات) و به مسئولیت مدرن (حفاظت از آفرینش به عنوان وظیفه‌ی مذهبی) تغییر کرده است.

امروز دین در راهی قرار دارد:

از یک سو، می‌تواند سکوت درباره‌ی شک‌های آب و هوایی را حفظ کند، به دلیل رحمت خدا یا فاتالیسم آپوکالیپسیک.

از سوی دیگر، دارای پتانسیل متمایز انگیزشی، اخلاقی و معنایی برای تغییر اکولوژیکی است. جامعه‌های مذهبی شبکه‌های جهانی هستند که می‌توانند رفتار میلیون‌ها نفر را در سطح ارزش‌ها و نه فقط عملیاتی تغییر دهند.

بحران آب و هوا به واقع دین را به منابع اصلی خود بازمی‌گرداند — به سوالات در مورد روابط انسان، نیروهای اعلی‌تر و جهان طبیعی، اما این سوالات را با شدت بی‌سابقه‌ای قرار می‌دهد: نه به عنوان درخواست از طبیعت، بلکه به عنوان نجات طبیعت از خود. در این زمینه، جستجوی تئولوژیکی برای «زیست‌محیط روحی» و فعالیت‌های جامعه‌های سبز یکی از مهم‌ترین خطوط جنگ برای آینده‌ی سیاره به شمار می‌روند.

Permanent link to this publication: