تیشتار و تیشتار-یاشت: نور آسمانی که خشکسالی را شکست می‌دهد

در تقویم زرتشتی جشن‌هایی وجود دارند که نه تنها تغییر فصل‌ها را یادآوری می‌کنند، بلکه نمایشی مقدس از درام جهان‌آفرینی را بازسازی می‌کنند. یکی از برجسته‌ترین و شاعرانه‌ترین آن‌ها تیشتار (Tištar) است که نیز به تیرگان (Tirgan) یا جشن تیرگان (Jashn-e Tirgan) معروف است. این جشن تابستانی است که تیشتریا (Tištrya) را می‌ستایند — الهه بارش باران و باروری که با ستاره برجسته‌ترین شب آسمان، سیاروس، مرتبط است. اما معنای این روز از چارچوب تقویم کشاورزی فراتر می‌رود: این داستانی از نبرد فضایی، قدرت قربانی و چگونگی پیروزی نور و آب بر تاریکی و خشکسالی است.

معانی و ارزش‌ها: از ستاره تا باران

تیشтар — جنگجوی آسمانی

تیشтар نه تنها یک الهه انتزاعی است. در سنت زرتشتی او یک یزدا، یعنی روح قابل احترام، است که سیاروس را نمادینه می‌کند. سیاروس برترین ستاره در آسمان است و در گذشته طلوع هلیاکلیک (اولین ظهور در آسمان صبح) آن به عنوان شروع گرما تابستانی و، که برای ایران حیاتی است، نزدیک شدن فصل باران، نمادینه شده است. تیشтар ستاره‌ای است که آب زندگی‌بخش را می‌آورد. نام او به معنای «پیوسته با سه ستاره» و مستقیماً با نور و افتخار مرتبط است.

افسانه پیروزی بر آپاوشا

میتوپولی که در زیر بنای این جشن قرار دارد، نبرد اپاوشا (Apaosha) است که دشمن خشکسالی توصیف شده است در «تیشتر-یاشت» (تیر-یاشت)، هشتمین شعر آvesta. بر اساس این افسانه، تیشтар به نبرد با اپاوشا در می‌پردازد. نبرد به صورت دو اسب صورت می‌گیرد: تیشтар به عنوان یک اسب زیبا با گوش‌های زرد ظاهر می‌شود و دشمن او به عنوان یک اسب زشت و سیاه.

در ابتدا دشمن برنده می‌شود و تیشتار را به دلیل کمبود احترام و قربانی‌های مردم از بین می‌برد. الهه به آخور مازدا، آفریننده همه چیز، فراخوان می‌دهد که وارد می‌شود و قربانی می‌کند. پر از این قدرت، تیشتار دوباره به نبرد می‌پردازد و در نهایت اپاوشا را شکست می‌دهد. سپس باران‌های دلخواه بر زمین‌های خشک و مرتع‌ها می‌بارد و زندگی و باروری را می‌آورد. این افسانه اهمیت بنیادی قربانی‌ها در سنت زرتشتی را برجسته می‌کند.

افسانه آرش شکارچی

علاوه بر نبرد فضایی، جشن تیرگان نیز با افسانه قهرمانانه آرش شکارچی (Arash-e Kamangir) مرتبط است. بر اساس افسانه، شاه منوچهر و شاه افریساب از توران تصمیم گرفتند که مرز بین سرزمین‌های خود را تعیین کنند. تصمیم گرفته شد که شکارچی آرش بر روی قله کوه دماوند برود و تیری پرتاب کند. مکانی که تیر می‌افتد، مرز جدید خواهد بود.

آرش تیری (تیر) را در روز سیزدهم ماه تیر پرتاب کرد و پرواز آن از طلوع تا ظهر طول کشید تا به بندر رودخانه جیحون (آمودریا) برسد. افسانه می‌گوید که به محض تعیین مرز، باران‌های دلخواه بر دو سرزمین که از خشکسالی هشت ساله رنج می‌بردند، بارید. بنابراین تیر (تیر) نماد صلح، عدالت و برقراری نظم و شروع فصل باران شد.

آیین‌ها و مراسم: چگونه تیشتار را جشن می‌گیرند

جشن تیشتار (تیرگان) معمولاً در روز سیزدهم ماه تیر بر اساس تقویم زرتشتی و ایرانی جشن گرفته می‌شود که تقریباً معادل ۲–۴ ژوئیه است. این یکی از سه جشن مهم فصلی باستانی ایران است، به علاوه از نو روز (بهار) و مهرگان (پاییز). مراسم‌های آن پرشور، نمادین و به سوی جذب آب و نعمت‌ها هستند.

مراسم اصلی

• نوارهای رنگارنگ (پیوندن «تیر» و «باد»): این سنت معروف‌ترین است. زرتشتیان نوارهای رنگارنگ را بر روی مچ دست‌های خود بسته می‌کنند. آن‌ها را در طول ده روز می‌پوشند و سپس در روز جشن اصلی، آن‌ها را در آب جاری — رودخانه یا رودخانه‌ای پرتاب می‌کنند. معتقد است که نوارها همه بدی را جذب می‌کنند و آن را دور می‌کنند، نماد پاکسازی و تجدید.

• آب به عنوان عنصر جشن: چون تیشتار الهه بارش باران و آب است، جشن بدون آن غیرممکن است. مردم با آب می‌شوند، می‌رقصند و می‌خوانند و از آب زندگی‌بخش شادی می‌کنند. این عمل نمادین به سوی باران‌ها فراخوانی و استقبال از آن‌ها است.

• غذاهای سنتی: میز جشن حتماً شامل غذاهای خاصی است. در میان آن‌ها سبزی‌جاتی است و شیرینی‌های شیرینی‌های شیرین (شیرین‌زرد) با زعفران. این غذاها در هر خانه تهیه می‌شوند و به مهمانان تعارف می‌شوند.

• غیب‌بینی‌ها (کوزه): در برخی مناطق مراسم غیب‌بینی در یک کوزه سفالی (کوزه) انجام می‌شود که پیشگویی سال آینده را می‌کند.

• تدریبات روحانی: جشن نیز شامل خواندن شعرها، از جمله بخش‌هایی از شاهنامه فردوسی که قهرمانی آرش را توصیف می‌کند و برگزاری مراسم تشکر (جشن) است.

نتیجه‌گیری

جشن تیشتار (تیرگان) نه تنها یک ریتوال قدیمی است. این یادآوری زنده‌ای است که زندگی روی زمین به تعادل دقیق بین آسمان، آب و اراده انسان وابسته است. معانی آن در احترام به نیروهای طبیعت، ایمان به پیروزی نور بر تاریکی و تشکر از هر نعمتی که از بالا نازل شده است است. امروز، زمانی که تغییرات اقلیمی مشکل آب را بیشتر و بیشتر می‌کند، این جشن باستانی به طور جدیدی می‌درخشد، یادآوری وابستگی مشترک ما به آب آسمانی و نیاز به حفظ و ارزش‌گذاری به این نعمت گرانبها است.

Permanent link to this publication: