رقص، موسیقی و کریسمس: ترکیب لیتورژی، مردمی و فرهنگی

تعامل رقص، موسیقی و سنت کریسمس یک پدیده فرهنگی پیچیده است که ریشه‌های آن به آیین‌های قبل از مسیحیت برمی‌گردد و تحت تأثیر لیتورژی مسیحی تغییر کرده است. تحلیل علمی این ترکیب امکان پیگیری مسیر از ممنوعیت‌های مذهبی به کارنووال مردمی و در نهایت به فرهنگ جشن غیرمذهبی را فراهم می‌کند.

ریشه‌های لیتورژی: از ممنوعیت به یکپارچگی

نکته جالب: رابطه کلیسا با رقص در زمینه عبادت دوگانه بود. پدران کلیسا (مثلاً یوحنا زلاستوس) به شدت «رقص‌ها» و سرگرمی‌های دنیایی را محکوم می‌کردند و آن‌ها را با تمرکز دعا مخالف می‌دانستند. اما خود متنی کتاب مقدس شواهدی از رقص مقدس را شامل می‌شود — پادشاه داوود که در مقابل کفاره‌ای که در ۲ سلطنت ۶:۱۴ آمده است، می‌رقصیده است. در اروپای میانه‌ی دوران قرون وسطی، گاهی اوقات در خود کلیساها «رقص‌های مرگ» (danse macabre) و راهپیمایی‌های رituالی رخ می‌داد که ریشه در آیین‌های قدیمی‌تر داشت. در کریسمس در برخی سنت‌های غربی (مثلاً در رقص مرگ کاتالان در کلیسای سنت ماریا در مانیسه) عناصر رقص در درام‌های لیتورژیکی گنجانده می‌شد که مبارزه خوب و بد را نشان می‌داد.

کولادها: آیین موسیقی و شعری گردش

یکی از شگفت‌انگیزترین نمونه‌های ترکیب، سنت کولادها است. این یک آیین پیش‌یادیش بود که با آوازها گردش می‌کرد و با طلسم‌هایی که رونق و خوشبختی خانه را می‌طلسم می‌کرد (کولادهای славیایی با فرهنگ سون-کولاد در ارتباط هستند). کلیسا، با پیروی از استراتژی «مسیحی‌سازی مکتب‌های غیرمسیحی»، این گردش‌ها را با محتوای جدیدی پر کرده است — داستان‌های تولد مسیح. موسیقی کولادها اغلب بر ملاحظات ساده و یادآورنده ساخته شده است که شامل آوازهای کهن و لیدهای کلیسایی است. آیین گردش با حرکات نمادین و گاهی اوقات با چرخش‌های دور خانه همراه بود که می‌توان آن را نوعی رقص ریتوالی برای مقدس‌سازی فضا در نظر گرفت.

حلقه‌های کریسمس و درام لیتورژی

از قرن سیزدهم، به لطف فعالیت فرانسیس آسізی، عادت ساخت حلقه‌های کریسمس (پرزپه) به طور گسترده‌ای رایج شد. در ناپل و مناطق دیگر ایتالیا و جنوب اروپا نمایش حلقه‌ها به یک نمایش خیابانی کامل با موسیقی و عمل تخیلی تبدیل شد. شرکت‌کنندگان که نقش کاهنان، چوپانان، هرود را بازی می‌کردند، نه تنها ایستاده بودند بلکه صحنه‌ها را با حرکات رقصی اجرا می‌کردند — مثلاً رقص چوپانان از شادی یا راهپیمایی کاهنان. این نمایش‌ها به عنوان یک فرم过渡ی از لیتورژی سخت به تئاتر مردمی تبدیل شدند، جایی که رقص و موسیقی به عنوان وسیله‌های اصلی بیان شادی عمومی بودند.

هنر حرفه‌ای: از منوال تا باله

در دوره باروک و کلاسیک، کریسمس به عنوان موضوع هنر بالا درآمد. به عنوان مثال، در سال ۱۷۳۴ در لندن باله‌ای به نام پیگمالیون روی صحنه رفت که مراسم افتتاحیه آن در کریسمس برگزار شد. اما ژانر اُراتوریوم کریسمس (Weihnachtsoratorium اثر J.S. Bach، ۱۷۳۴-۳۵) بیشترین اهمیت را دارد، جایی که با استفاده از ابزارهای موسیقیایی تمام داستان کریسمس را به تصویر می‌کشید و در متن‌ها به لیکوئی و رقص اشاره شده است (Jauchzet, frohlocket! — لیکوئی، شادی کنید!). اگرچه خود اُراتوریوم شامل اجرای صحنه‌ای نبود، اما پر از ریتم‌های رقصی آن دوره بود — مثلاً سیکلیان‌ها، منوال‌های روستایی که شادی چوپانان را نشان می‌دهد.

تنوع اثنوگرافی: رقص‌های مردمی

تنوع رقص‌های کریسمس در اروپا شگفت‌انگیز است:

در یونان و بالکان در دوره‌ای از کریسمس تا کрещش (۱۲ روز، «روزهای شیطان») رقص‌های آیینی کولادارها (کالانداریس) با ماسک‌ها و طبل‌ها اجرا می‌شد که هدف آن ازгон کردن ارواح بد بود.

در انگلستان، رقص‌های شتابی «موریس» که در کریسمس نیز اجرا می‌شود، با ضربیدن پالک‌ها که نماد مبارزه نور و تاریکی است، سنتی بود.

در مکزیک و دیگر کشورهای آمریکای لاتین در روزهای پیش‌کریسمس (پوزاداس) رقص‌هایی اجرا می‌شود که نشان‌دهنده جستجوی پناهجویان ماریا و یوسف است و همچنین رقص‌های پرشاد با پینیات.

سکولارизация و معاصر

در قرن‌های نوزدهم و بیستم، موسیقی و رقص کریسمس به طور کامل از کلیسا فراتر رفت. ظهور ترانه‌های شاد مانند Щلکونچک پ. آ. چایکوفسکی (۱۸۹۲) یک نقطه کلیدی بود. باله، که بر اساس داستان گوффمن است، اگرچه مستقیماً به کریسمس اشاره نمی‌کند، اما به دلیل موضوع آن (شب کریسمس) و اجراهای سالانه در دسامبر با کریسمس به طور قوی مرتبط است. ترانه‌های محبوب (Jingle Bells، ۱۸۵۷) و رقص‌ها (سبک‌های کارنووال) مجموعه رپرتوار کریسمس را به یک پدیده جهانی غیرمذهبی تبدیل کردند.

نتیجه‌گیری

بنابراین، رقص و موسیقی در زمینه کریسمس از آیین‌های حاشیه‌ای و نیمه‌مکتبی که کلیسا نسبت به آن‌ها احتیاط می‌کرد، تا وسیله قوی بیان شادی جمعی، به فرهنگ مردمی و حتی سنت‌های لیتورژیکی یکپارچه شده‌اند. این ترکیب نشان‌دهنده توانایی شگفت‌انگیز فرهنگ مسیحی در همسوئی، باز تعریف و معنوی‌سازی فرم‌های قدیمی بیان است، ایجاد فضایی منحصر به فرد که مقدس با مردمی برخورد می‌کند و آیین به جشن کارنووال تبدیل می‌شود. رقص و موسیقی کریسمس نه تنها سرگرمی است، بلکه کد فرهنگی چندلایه‌ای است که خاطرات ریتم‌های قدیمی را از تولد امید نگه می‌دارد.

Permanent link to this publication: