حیوانات در لافونتن و در سینمای مدرن: از استعاره به موسیقی انسان‌پندار

اتصال نام نویسنده‌ی بازنمایی فرانسوی، ژان دو لا فونتن (۱۶۲۱–۱۶۹۵) با پدیده‌ی سینمای مدرن در نگاه اول به نظر می‌رسد که یک ناهنجاری تاریخی است. اما لافونتن، که مدل استعاره‌ای استفاده از حیوانات را سیستم‌مند کرده و آن را به یک استاندارد هنری ارتقاء داده است، بنای اساسی برای نمایش آن‌ها در فرهنگ عامه، از جمله سینما، نهاده است. تحلیل مقایسه‌ای روش او با شیوه‌های سینمای مدرن نشان می‌دهد که نه تنها این سنت پیوسته است، بلکه در دوره‌ی پسامدرنیسم نیز به طور رادیکالی تغییر کرده است.

۱. لا فونتن: حیوانات به عنوان ماسک‌های رиторیک و نوع‌های اجتماعی.

در لا فونتن، حیوانات، در ابتدای کار، استعاره‌ای از ویژگی‌های انسانی و ویژگی‌های اجتماعی طبقاتی هستند که از سنت‌های کلاسیک (از جمله یونان باستان) و شرقی (مثلاً از طریق عزیب) به ارث رسیده‌اند. تصاویر آن‌ها از روان‌شناسی فردی محروم هستند و برای اهداف آموزشی صریح به کار می‌روند:

شیر — استعاره‌ای از قدرت، قوه و تیرانی.

گربه‌سفید — نماد حیله، چاپلوسی و ذهن پیچیده.

گرگ — نماد جنگل‌خوار، قوه‌ی خشن و تشنگی ابدی (اجتماعی و فیزیکی).

اسد — شخصی‌سازی از نادانی، تعصب و جهل.

حیوانات در لا فونتن با زبان زیبای سالن‌های بزرگ‌مقیاس قرن هفدهم صحبت می‌کنند، گفتگوهای آن‌ها پر از طنز و زیبایی است. آن‌ها نه شخصیت‌های مدرن هستند، بلکه در یک قصه‌ی آموزشی نقش‌های خاصی دارند. زوایای حیوانی آن‌ها تنها یک ماسک موقتی هستند که پشت آن انسانیت ثابت است. هدف این است که جهان درونی حیوان را بررسی نکنیم، بلکه یک قانون اخلاقی جهانی را نشان دهیم.

۲. سینمای مدرن: از روان‌شناسی به ساختارشکنی ماسک.

در قرن بیستم و بیست و یکم، سینما، به ویژه در ژانر انیمیشن، مدل لا فونتن را به ارث می‌برد، اما آن را به طور اساسی تغییر می‌دهد. چندین مسیر کلیدی می‌توانید شناسایی کنید:

آ) روان‌شناسی و فردی‌سازی (دیسنی و پیروان او).
زمان طلایی دیزنی (شاه لION، ۱۹۹۴؛ شهر حیوانات، ۲۰۱۶) مدل استعاره‌ای حیوانات لا فونتن را به عنوان پایه می‌گیرد، اما آن را با روان‌شناسی عمیق فردی پر می‌کند. شیر سیمبا نه تنها یک «شاه» انتزاعی است، بلکه شخصیتی با یک درام روانی پیچیده، بحران وجودی و راهی به بزرگسالی دارد. گربه‌سفید نیک وایلد در شهر حیوانات دیگر یک مدل «جاسوسی» نیست، بلکه یک شخصیت چندوجهی با گذشته‌ای مصیبت‌بار و ماسکی که مجبور به پوشیدن آن است. در اینجا حیوانات شخصیت‌های انسانی کامل هستند که ظاهر حیوانی آن‌ها برای ویژگی‌های تصویری و ساختار یک استعاره اجتماعی استفاده می‌شود.

ب) ساختارشکنی و تقلید (رویکرد پسامدرنیستی).
این مسیر به طور عمدی با کلیشه‌های قرار داده شده توسط لا فونتن و دیزنی بازی می‌کند. نمونه برجسته این سری از فیلم‌های ماداگاسکار (۲۰۰۵–۲۰۱۲) است. شیر آلکس نه یک رهبر والا است، بلکه یک ستاره نمایشی خودپسند. زرافه مارتی از بحران وجودی رنج می‌برد و از «تایپیکال‌گی» خود منکر می‌شود. این فیلم‌ها ایده‌ی سخت‌افزار طبیعی ثابت را خوشامد نمی‌کنند و نشان می‌دهند که چگونه استرتیотип‌ها در برخورد با واقعیت از هم می‌پاشند. فیلم شیرک (۲۰۰۱) نیز بر اساس تقلید از استعاره‌های افسانه‌ای و بازنمایی‌های بایسته است.

واقعیت جالب: در فیلم فانتزی‌ای آقای فوکس (۲۰۰۹) وِس آندرسون، حیوانات انسان‌پندار، در حالی که خویشتن طبیعی خود را حفظ می‌کنند (آقای فوکس یک شکارچی و دزد است)، زندگی پیچیده‌ای با بحران میانسالی، آرزوها و مشکلات خانوادگی دارند. این یک اشاره مستقیم و طنزآمیز به لیسه‌ی لا فونتن، یک جاسوس پلوتو، است که در زمینه‌ی روان‌کاوی و وجودگرایی قرار دارد.

ج) استعاره فلسفی و انسان‌پنداری کلی.

برخی کارگردانان از دنیای حیوانات برای ایجاد مدل‌های فلسفی کامل استفاده می‌کنند. جنگ گربه‌ها و سگ‌ها (۲۰۰۱) به صورت گротیک شپشنگی نشان می‌دهد که جاسوسی و درگیری بین گونه‌ها به عنوان استعاره‌ای از «جنگ سرد» است. چرونیک‌های نارنیا (۲۰۰۵) با حیوانات حرف‌دهنده، به سنت استعاره‌ای مسیحی ادامه می‌دهد، جایی که حیوانات (مثلاً اسلان) به عنوان حامل معنای مقدس و نه تنها معنای اجتماعی هستند.

تفاوت‌های اساسی: از اخلاق به هویت.

هدف: لا فونتن — یک راهنمایی اخلاقی، اثبات حقایق جهانی. سینمای مدرن — بررسی هویت، قوانین اجتماعی، آسیب‌های روانی، جستجوی خود.

مقدار انسان‌پنداری: در لا فونتن، حیوانات تنها به عنوان انسان صحبت می‌کنند. در فیلم‌ها (به ویژه انیمیشن‌ها)، آن‌ها به نظر می‌رسند، عمل می‌کنند، فکر می‌کنند و احساس می‌کنند مانند شخصیت‌های انسانی پیچیده و دارای باقی‌مانده‌ای از حیوانیت.

روابط با طبیعت: لا فونتن از طبیعت به عنوان یک زمینه‌ی موقتی استفاده می‌کند. آگاهی محیط زیستی مدرن اغلب موضوع طبیعت و نابودی آن را به عنوان موضوع مرکزی قرار می‌دهد (مثلاً وال-ای، افسانه‌ی دلفین).

پلیفونی: اگر در لا فونتن هر حیوانی حامل یک ویژگی برجسته است، پس در فیلم یک نوع می‌تواند تعداد زیادی شخصیت مختلف را ارائه دهد (مثلاً تعداد زیادی خرگوش در شهر حیوانات).

نتیجه‌گیری

سنت‌های شروع شده از لا فونتن در سینمای مدرن محو نشده‌اند، بلکه تحت تحلیل عمیق و پیچیده قرار گرفته‌اند. از استعاره ساده به انسان‌پنداری پلیفونی تغییر کرده است. حیوانات دیگر برای نمایش حقایق آماده نیستند، بلکه برای مدل‌سازی سیستم‌های اجتماعی پیچیده، حالت‌های روانی و دشواری‌های فلسفی استفاده می‌شوند. ماسک لا فونتن به آینه‌ای تبدیل شده است که نه تنها گناهان معمولی، بلکه تمامی پیچیدگی و ضدیت‌های انسان مدرن را منعکس می‌کند. بیننده مدرن در لیسه‌ای یا شیر نمایشی نمی‌بیند یک مدل آموزشی، بلکه خود او را می‌بیند — با تمامی ترس‌ها، آرزوها و جستجوی مکان خود در جهان. بنابراین، تحول تصویر حیوان از افسانه به صفحه بزرگ — یک راه از اخلاق‌گرایی به یک گفتگوی پیچیده در مورد ماهیت خود انسانیت است.

Permanent link to this publication: