نویسندگان روس و چارلز دیکنز: گفتگویی فرامرزی و فرامدرنی چکیده: این مقاله پدیده تأثیر عمیق و چندوجهی چارلز دیکنز بر ادبیات روسیه در نیمه دوم قرن نوزدهم را بررسی می‌کند. نه تنها مسایل اقتباس مستقیم، بلکه فرایند منحصر به فرد بازآفرینی خلاقانه، مناظره و «تسلط» بر موتیف‌های دیکنزی در زمینه جستجوهای خاص اجتماعی-فلسفی روسی مورد تحلیل قرار می‌گیرد. «دیکنزی که ما یافتیم»: گستره تأثیر در اواسط قرن نوزدهم، چارلز دیکنز شاید خوانده‌شده‌ترین و محترم‌ترین نویسنده خارجی برای روسیه بود. رمان‌های او تقریباً بلافاصله پس از چاپ در انگلستان در مجلات منتشر می‌شد و شور و هیجان فراوانی ایجاد می‌کرد. این پدیده صرفاً به محبوبیت محدود نمی‌شد، بلکه نویسندگان و منتقدان روسی احساس نزدیکی شگفت‌انگیزی از دیکنز به «روح روسی» داشتند. ویساریون بلینسکی او را «شاعر فقرا» می‌دانست و داستایوفسکی در سخنرانی مشهور خود درباره پوشکین، رمان‌نویس انگلیسی را در کنار شکسپیر و سروانتس به عنوان نویسندگانی که «انسانیت کلی» را بیان کرده‌اند، قرار داد. نکته جالب: اولین مترجم دیکنز به زبان روسی خود وی. گ. بلینسکی بود. در سال ۱۸۳۸ او ترجمه داستان کریسمس «نبرد زندگی» را منتشر کرد و آغاز علاقه گسترده به این نویسنده را رقم زد. تشابهات عمیق و مناظره خلاقانه کلاسیک‌های روسی نه تنها پافشاری اجتماعی دیکنز بلکه اصول زیبایی‌شناسی او را که به صورت خلاقانه بازاندیشی شده بود، پذیرفتند. ف. م. داستایوفسکی: از «تحقیرشدگان و توهین‌شدگان» تا «زیرزمینی» جهان دیکنز از محله‌های فقیرنشین لندن، «مردم کوچک» و تضادهای اجتماعی، بازتاب مستقیمی در آثار اولیه داستایوفسکی («مردم فقیر») یافت. اما نویسنده روسی در تحلیل روانشناختی جلوتر رفت. اگر در آثار دیکنز شر اغلب شخصی‌سازی شده است (آدم‌بد اولیگارش، سرپرست ظالم)، داستایوفسکی به متافیزیک شر در روح انسان علاقه‌مند است. تصاویر کودکان رنج‌کشیده (نلی در «تحقیرشدگان و توهین‌شدگان») به یتیمان دیکنزی ارجاع می‌دهند، اما عمقی تراژیک و تقریباً کتاب‌مقدسی می‌یابند. خود داستایوفسکی دیکنز را نویسنده بزرگ مسیحی می‌نامید و در او «آغاز بی‌نهایت تأثیرگذار» را ارج می‌نهاد. ل. ن. تولستوی: نزدیکی پارادوکسیکال از نگاه نخست، تولستوی حماسی و «آرام» از دیکنز احساساتی و گوتیک دور است. اما تولستوی او را بالاتر از همه رمان‌نویسان معاصر اروپایی می‌دانست. هر دو بر مبنای اخلاقی، ایمان به اصلاح انسان از طریق وجدان و عشق مشترک بودند. موتیف دیکنزی تحول اخلاقی خسیس اسکروج («سرود کریسمس») در داستان رستاخیز روحی ایوان ایلیچ یا نهلیودوف ادامه قدرتمندی می‌یابد. هر دو نویسنده به نوبه خود راه‌های تحول جهان را نه از طریق انقلاب، بلکه از راه تلاش اخلاقی فردی جستجو کردند. ن. و. گوگول و م. ی. سالتیکوف-شچدرین: گوتیک و طنز تأثیر در حوزه شعرشناسی آشکار شد. استعداد دیکنز در خلق شخصیت‌های کاریکاتوری و گوتیک (آقای بامبل، اوریا گیپ) با دنیای هنری گوگول و به ویژه سالتیکوف-شچدرین هم‌صدا بود. طنزپردازان روسی اغراق و کنایه دیکنز را به حد فانتاسماغوری رساندند و از این شیوه‌ها برای نقد بی‌رحمانه بوروکراسی روسیه و زخم‌های اجتماعی استفاده کردند. شچدرین که اغلب «دیکنز روسی» نامیده می‌شد، بسیار بی‌رحم‌تر و کمتر احساساتی بود. تضاد وفاداری به سبک دیکنزی در ادبیات روس موتیف اصلی داستان‌های دیکنز — تضاد وظیفه، احساس و وفاداری خانوادگی — در روسیه زمینه خاصی یافت. در «دومبی و پسر» تراژدی پسر کوچک پول است که میان پدر سرد و خواهر مهربان گرفتار شده است. در «کوچک دوریت» داستان خانواده‌ای است که در بند وظیفه و دیوارهای زندان گرفتار است. در ادبیات روسی این موتیف عمیق‌تر و فلسفی‌تر شده است. در «برادران کارامازوف» داستایوفسکی، ایوان و آلیوشا تنها درگیر تضاد خانوادگی نیستند، بلکه درگیری متافیزیکی میان وظیفه نسبت به «هارمونی جهانی» و وفاداری به کودکان رنج‌کشیده را تجربه می‌کنند. در «آنا کارنینا» تولستوی، قهرمان اصلی در تضاد حل‌ناشدنی میان وفاداری به قراردادهای اجتماعی، وظیفه نسبت به شوهر و پسر و وفاداری به احساسات خود گرفتار است. نویسندگان روسی که درام روانی دیکنز را فرا گرفته بودند، آن را از بُعد اجتماعی-روزمره به سطح وجودی منتقل کردند. نکته جالب: در کتابخانه شخصی ف. م. داستایوفسکی مجموعه کامل ۳۰ جلدی آثار دیکنز به زبان انگلیسی با یادداشت‌های فراوان نویسنده حفظ شده است. به ویژه جلدهای رمان‌های «خانه سرد» و «دوست مشترک ما» پر از یادداشت هستند. نتیجه‌گیری: تقلید نیست، بلکه گفتگوی برابر تأثیر دیکنز بر ادبیات روسیه نمونه کلاسیکی است از اینکه چگونه فرهنگ ملی بزرگ کورکورانه تقلید نمی‌کند بلکه به صورت انتخابی تجربه بیگانه را جذب می‌کند و آن را به بخشی ارگانیک از سنت خود تبدیل می‌کند. نویسندگان روسی از دیکنز شفقت نسبت به «تحقیرشدگان و توهین‌شدگان»، علاقه به «خانواده تصادفی» و مهارت خلق شخصیت‌های اجتماعی و روانشناختی برجسته را گرفتند. اما این مواد را با روانشناسی بی‌سابقه (داستایوفسکی)، وسعت حماسی (تولستوی) و تیزی طنزآمیز (شچدرین) غنی کردند. در نتیجه گفتگوی کلاسیک روسی با دیکنز گفتگویی میان برابرها شد، جایی که شاگردان به سرعت به معلمان تبدیل شدند و بر اساس اصول انسانی مشترک، جهان هنری خاص و منحصربه‌فرد خود را خلق کردند. این ترکیب خلاقانه تا حد زیادی عصر طلایی نثر روسی و اهمیت جهانی آن را تعیین کرد.
© library.af

Permanent link to this publication:

https://library.af/m/articles/view/نویسندگان-روسی-و-چارلز-دیکنز