سایلا بن حبیب درباره حقوق مهاجران: اتیک میهمان‌نوازی در شرایط مرزهای حاکمیتی

مقدمه: چالش مهاجرت برای دموکراسی مدرن

سایلا بن حبیب (متولد 1950) یکی از برجسته‌ترین فیلسوفان سیاسی معاصر است، استاد دانشگاه ییل، که آثار او در نقطه تقاطع نظریه انتقادی، فمینیسم و نظریه دموکراسی قرار دارند. مفهوم او درباره حقوق مهاجران پاسخی عمیق اخلاقی و سیاسی به یکی از کلیدی‌ترین تناقضات جهان глобالیزه است: وجود حقوق جهانی انسان در شرایط حاکمیت ملی‌های محلی که مرزهای آنها همچنان ابزار اصلی استثنای هستند.

کритیک «ملی‌گرایی روشن‌شناسی» و حق میهمان‌نوازی

بن حبیب با انتقاد از ریشه‌دار در علوم اجتماعی «ملی‌گرایی روشن‌شناسی» — فرضیه‌ای که دولت ملی و مرزهای آن را چارچوب طبیعی و تغییرناپذیر برای تحلیل جامعه، حقوق و سیاست می‌داند — شروع می‌کند. این رویکرد مهاجران را به عنوان «مشکل» یا استثنا از norm می‌بیند. در مقابل آن، بن حبیب، پیرو امانوئل کانت، مفهوم «حق میهمان‌نوازی» (the right to hospitality) را بازسازی می‌کند.

اما او ایده کانت را (که محدود و موقت بود) به یک اصل قوی‌تر تبدیل می‌کند. برای بن حبیب، حق میهمان‌نوازی نه تنها یک وظیفه اخلاقی است، بلکه یک حق انسانی نوظهور (emerging human right) است که باید به رسمیت شناخته شود. این حق شامل موارد زیر است:

حق درخواست (درخواست ورود و پناهندگی نمی‌تواند با توهین مواجه شود).

حق عضویت موقت برای کسانی که مدت طولانی در قلمرو کشور هستند.

مثال: وضعیت «بچه‌های رویای» (dreamers) در ایالات متحده — مهاجران غیرقانونی که توسط والدینشان در کودکی به آنجا آورده شده‌اند. علیرغم این که به طور کامل با جامعه آمریکایی یکپارچه شده‌اند (زبان، فرهنگ، آموزش)، آنها از وضعیت قانونی محروم هستند. بن حبیب می‌گوید که حضور طولانی مدت و روابط اجتماعی آنها حق اخلاقی برای قانونی‌سازی وضعیت آنها را ایجاد می‌کند که دولت دموکراتیک نمی‌تواند آن را نادیده بگیرد.

«تناقض مشروعیت دموکراتیک» و ابداعی‌گرایی مداوم

مفهوم کلیدی بن حبیب «تناقض مشروعیت دموکراتیک» است. این تناقض این است: دموکراسی مشروعیت خود را از اراده demos (مردم) می‌گیرد، اما مرزهای این demos — کسانی که به آن وارد می‌شوند و حق رأی دارند — همیشه قبل از اراده دموکراتیک تعیین شده‌اند، اغلب از طریق خشونت، استثنا و تصادف تاریخی. بنابراین، سلطنت دموکراتیک تاریخی‌اً بر اساس یک عمل غیردموکراتیک تعیین اعضا استوار است.

برای حل این تناقض، بن حبیب پیشنهاد می‌دهد که از اصل «ابداعی‌گرایی مداوم» استفاده شود. حقوق جهانی انسان (حق آزادی، برابری، مشارکت) نه دعاهای آماده هستند، بلکه یک فرآیند بحثی هستند. هر درخواست جدید گروهی (مثلاً مهاجران) برای حقوق باعث می‌شود که جامعه دوباره و به طور مداوم بازبینی کند — بازاندیشی و تعریف مجدد — مرزهای ابداعی‌گرایی خود را. دیالوگ دموکراتیک باید برای بازبینی کسانی که در آن شرکت می‌کنند، باز باشد.

مثال عملی: بحث‌ها درباره ارائه حقوق رأی در انتخابات محلی به مقیمان دائمی غیرشهروند (مانند آنچه در برخی کشورهای اتحادیه اروپا و برخی مناطق شهری انجام می‌شود). بن حبیب این مثال را به عنوان یک فرآیند ابداعی‌گرایی می‌بیند: پذیرش این که کسانی که به طور مداوم به قوانین و زندگی جامعه وابسته هستند و در آن مشارکت می‌کنند، حق اخلاقی برای مشارکت در تصمیم‌گیری درباره سرنوشت آن دارند.

مفهوم «حقوق حقوق» و فضاهای مدنی فراملی

بن حبیب مفهوم کلیدی «حقوق حقوق» (the right to have rights) را معرفی می‌کند که از هاننا آرنت وام گرفته است. در دنیای مدرن، جایی که حقوق به شهروندی پیوند خورده‌اند، از دست دادن شهروندی به معنای از دست دادن امکان داشتن هرگونه حقوق است. مهاجران، به ویژه مهاجران غیرقانونی، در این منطقه «حق‌محروم» قرار می‌گیرند.

راهی که بن حبیب پیشنهاد می‌دهد، توسعه «فضاهای مدنی فراملی» و «عضویت پسا ملی» است. این فضاهایی هستند که حقوق فرد نه تنها از وضعیت شهروندی دولت خاصی است، بلکه از:

حقوق اقامت در قلمرو (حقوق مقیمان).

مشارکت در شبکه‌های فراملی (دیاسپورا، سازمان‌های حقوقی، انجمن‌های حرفه‌ای).

قوانین بین‌المللی و فوق‌مللی (کنوانسیون ژنو درباره پناهندگان، کنوانسیون اروپا درباره حقوق بشر).

مثال عملی: فعالیت دادگاه اروپا برای حقوق بشر (ECHR). دادگاه چندین بار به دولت‌های عضو شورای اروپا (مثلاً در پرونده‌های Hirsi Jamaa v. Italy درباره بازگرداندن مهاجران به لیبی یا M.S.S. v. Belgium and Greece درباره شرایط پذیرش پناهندگان) دستور داده است که حقوق مهاجران را، مستقل از وضعیت آنها، رعایت کنند. ECHR به عنوان یک نهاد عمل می‌کند که فضای حقوقی فراملی ایجاد می‌کند، جایی که حقوق انسان می‌تواند سلطنت کشور را در مسائل مهاجرت محدود کند.

اتیک بحث و دیدگاه فمینیستی

دیدگاه فمینیستی بن حبیب یک جنبه مهم اضافه می‌کند: انتقاد از ابداعی‌گرایی انتقادی که شرایط خاص زندگی مردم را نادیده می‌گیرد. هنگام صحبت از مهاجران، باید به بعد جنسیتی توجه کرد:

زنان مهاجر معمولاً در وضعیت آسیب‌پذیری قرار دارند به دلیل تلاقی تبعیض بر اساس جنسیت، وضعیت و نژاد.

آنها ممکن است اهداف متفاوتی از مردان داشته باشند (مثلاً فرار از خشونت خانگی یا عمل‌های زنانه‌ای که همیشه به عنوان دلیل پناهندگی پذیرفته نمی‌شود).

حق اتحاد برای زنان مهاجر — امکان ایجاد انجمن‌های همکاری — ابزار کلیدی محافظت است.

بن حبیب بر اتیک بحث تأکید می‌کند، جایی که صدای خود مهاجران، به ویژه گروه‌های حاشیه‌ای در میان آنها، باید در مباحث عمومی درباره سیاست مهاجرتی شنیده شود.

انتقاد و اهمیت معاصر

تئوری بن حبیب به دلیل ابداعی‌گرایی ایدئالیستی مورد انتقاد قرار گرفته است: مدل او نیاز به سطح بالایی از همبستگی مدنی و توسعه نهادی دارد که در بسیاری از کشورها وجود ندارد. در برابر رشد پوپولیسم راستی‌گرا و سیاست‌های «مرزهای محکم»، ایده‌های او به نظر غیرممکن می‌رسند.

با این حال، رویکرد او به شدت معاصر است برای درک چنین پدیده‌هایی مانند:

مهاجرت اقلیمی. افرادی که مجبور به ترک مکان‌های زندگی خود به دلیل تغییرات اقلیمی هستند، در زیر تعریف کلاسیک «پناهنده» قرار نمی‌گیرند. مفهوم «حقوق حقوق» و میهمان‌نوازی پیشنهاد می‌کند که بنیان برای ایجاد قوانین بین‌المللی جدید ایجاد شود.

کrisis‌های مهاجرتی طولانی‌مدت (مثلاً بحران سوریه). آنها نشان می‌دهند که رویکردهای صرفاً نظامی و محدودکننده ناکافی هستند و تزیس بن حبیب درباره نیاز به پاسخ مداوم، انعطاف‌پذیر و اخلاقی را تأیید می‌کنند.

نتیجه‌گیری: مرزهای دموکراتیک به عنوان موضوع بحث، نه دعوتاً. سایلا بن حبیب یک پروژه دموکراتیک رادیکال برای دوره مهاجرت پیشنهاد می‌دهد. او می‌خواهد مرزها و عضویت در جامعه سیاسی را نه به عنوان ویژگی‌های مقدس و تغییرناپذیر سلطنت، بلکه به عنوان نهادهای تاریخی، باز برای بحث دموکراتیک و بازبینی اخلاقی بداند. فلسفه او تمرکز را از سوال «چگونه می‌توانیم مهاجرت را محدود کنیم؟» به سوال‌هایی مانند «چه تعهداتی دولت‌های دموکراتیک نسبت به کسانی که به دنبال پناهجویی یا مشارکت در زندگی آنها هستند، دارند؟» و «چگونه می‌توانیم دموکراتیک تعیین کنیم که چه کسی «ما» است؟» تغییر می‌دهد. در نهایت، تئوری او فراخوانی به دموکراسی‌ها برای زندگی در موافق با اصول ابداعی‌گرایی خود است، گسترش دایره حقوق و عضویت، نه محدود کردن خود به ملی‌گرایی محکم. حقوق مهاجران به این ترتیب به عنوان آزمایشگاهی برای بررسی پایداری بنیان‌های خود لیبرال دموکراتیک تبدیل می‌شوند.

Permanent link to this publication: