حقوق کودک: تاریخ و معاصر — از جسمی از توجه به موضوع حقوق

مقدمه: تغییر پارادایم

تاریخ حقوق کودک منعکس‌کننده تحولات در مفاهیم کودکی و جایگاه کودک در جامعه است. تا پایان قرن بیستم، کودکان در زمینه حقوقی به طور کلی به عنوان جسمی از توجه — یا قدرت والدین (patria potestas رومی) یا مراقبت و خیریه دولتی — در نظر گرفته می‌شدند. معاصر بودن با تغییر به مفهوم کودک به عنوان موضوع حقوقی، که دارای آزادی‌ها و منافع خودی است و دولت ملزم به حفاظت از آن‌ها است، مشخص شده است. این تغییر بنیادی از "حق برای کودک" به "حقوق کودک" است.

مقدمات تاریخی: از صنعتی‌سازی تا انسان‌دوستی

مفهوم مدرن حقوق کودک در نتیجه چندین فرآیند کلیدی شکل گرفته است:

انقلاب صنعتی و آغاز حفاظت قانونی: استفاده گسترده از کار کودکان در کارخانه‌ها در قرن‌های هجدهم و نوزدهم به اولین قوانین محدود کردن روز کاری و سن کودکان (مثلاً قوانین کارخانه‌های انگلستان در سال‌های 1802 و 1833) منجر شد. این اولین قدم در پذیرش آسیب‌پذیری کودک و مسئولیت دولت بود.

جنبش نجات کودکان و عدالت جوانی: در اوایل قرن بیستم در ایالات متحده و اروپا، جنبش "child savers" به وجود آمد که با بی‌خانمانی و بدرفتاری‌های شدید مبارزه می‌کرد. یکی از نوآوری‌های حقوقی مهم ایجاد اولین دادگاه برای امور جوانان در شیکاگو (1899) بود که بر اساس ایده توانمندسازی، نه تنبیه، بنا شده بود.

تصریح حقوق کودک در سال 1924 (تصریح ژنو): تصریح شده توسط لیگ ملل متحد به پیشنهاد اگلانتین جاب، بنیان‌گذار Save the Children، این اولین بار بود که پنج اصل بین‌المللی مراقبت از کودکان را بیان کرد. اما این یک سند اخلاقی، نه سند حقوقی الزام‌آور بود.

نکته کلیدی: در سال 1919، در ایجاد سازمان بین‌المللی کار (ILO)، یکی از اولین کنوانسیون‌های آن کنوانسیون شماره 5 در مورد سن کمینه استخدام در صنعت (1919) بود که سن کمینه را 14 سال تعیین کرد. این نشان داد که حفاظت از کودکان بخشی از سیاست اجتماعی جهانی شده است.

کنوانسیون حقوق کودک 1989: یک سند انقلابی

کنوانسیون حقوق کودک (CRC)، که در تاریخ 20 نوامبر 1989 توسط مجمع عمومی سازمان ملل متحد تصویب شد، یکی از سریع‌ترین و گسترده‌ترین قراردادهای بین‌المللی در تاریخ شده است (تمام کشورهای عضو سازمان ملل متحد به جز ایالات متحده آن را پذیرفته‌اند). این یک سند است که نه یک تصریح، بلکه یک ابزار حقوقی الزام‌آور است و بر چهار اصل بنیادی استوار است:

ندiscrimination (ماده 2).

تأمین بهترین منافع کودک (ماده 3) — اصولی که باید در هر اقدامی در مورد کودکان در اولویت قرار گیرد.

حق به زندگی، بقا و توسعه (ماده 6).

احترام به دیدگاه کودک (ماده 12) — حق کودک برای بیان نظر خود در مورد موضوعات مرتبط با خود و شنیده شدن. این یکی از اصول بنیادی ایده کودک به عنوان موضوع است.

کنوانسیون سه گروه از حقوق را یکپارچه کرد:

حقوق تأمین (حق به نام، تابعیت، آموزش، بهداشت).

حقوق حفاظت (از بدرفتاری، استثمار، ربودن).

حقوق مشارکت (آزادی فکر، آزادی عقیده، آزادی مذهب، دسترسی به اطلاعات، مشارکت در زندگی اجتماعی).

مثال اجرا: نروژ از دهه 1980 به طور پیوسته اصول ماده 12 را از طریق نهاد دادستان حقوق کودکان (Barneombudet) و روند‌های اجباری "شنیدن کودک" در دادگاه‌های خانواده، مدارس و شهرداری‌ها به کار می‌گیرد.

چالش‌های معاصر و گسترش برنامه‌ها

در 30+ سال پس از تصویب CRC، زمینه تغییر کرده و چالش‌های جدیدی پیش آمده است:

فضای دیجیتال: حقوق کودک با خطرات جدیدی مواجه شده است (آزار و اذیت آنلاین، گرومینگ، استثمار داده‌های شخصی) و فرصت‌ها. پاسخ به این موضوع با ظهور مفهوم حقوق دیجیتال کودکان آغاز شد. کمیته سازمان ملل متحد در مورد حقوق کودک در سال 2021، اطلاعیه عمومی شماره 25 را منتشر کرد که اجرای CRC در فضای دیجیتال را مشخص می‌کند.

تغییرات اقلیمی: کودکان به عنوان گروه آسیب‌پذیرترین به نتایج بحران اقلیمی شناخته می‌شوند (کمبود غذا، بیماری‌ها، آسیب روانی). این باعث ایجاد جنبش عدالت اقلیمی برای کودکان و اولین شکایات استراتژیک دادگاهی شد که در آن کودکان (مثلاً در پرونده "کودکان در برابر بحران اقلیمی" در دادگاه حقوق بشر اروپا) از دولتها می‌خواهند تا تعهدات خود را برای حفاظت از آینده آن‌ها انجام دهند.

مهاجرت و پناهجویان: میلیون‌ها کودک در جهان در شرایط مهاجرت اجباری قرار دارند. کنوانسیون از دولتها می‌خواهد که از حقوق کودکان-پناهجویان و مهاجران بدون توجه به وضعیت آن‌ها محافظت کنند، که اغلب با سیاست‌های مهاجرتی در تضاد است.

نکته جالب: در سال 2020، سوزان پرتز، فعال 16 ساله از اتریش، شکایتی در کمیته سازمان ملل متحد در مورد حقوق کودک علیه پنج کشور (آرژانتین، برزیل، فرانسه، آلمان، ترکیه) به دلیل بی‌تدبیری در زمینه تغییرات اقلیمی ارائه داد، مدعی اینکه این اقدام نقض حقوق زندگی، سلامت و فرهنگ او است. اگرچه کمیته به دلیل دلایلδικایی شکایت را پذیرفت، اما برای اولین بار به وضوح اعلام کرد که دولت می‌تواند به دلیل آسیب‌های اقلیمی به کودکان در خارج از مرزهای خود مسئول باشد، اگر بزرگترین تولیدکننده گازهای گلخانه‌ای باشد.

انتقادات و بحث‌ها

اجرای حقوق کودک با انتقادات مواجه شده است:

رلتیویستی فرهنگی: اصولیت حقوق کودک توسط برخی از کشورها و فرهنگ‌ها به چالش کشیده شده است که مدعی هستند اولویت ارزش‌های خانوادگی سنتی و حقوق والدین دارد.

مبالغه‌گرایی vs. استقلال: تعادل بین حفاظت از کودک و احترام به استقلال در حال رشد او موضوع بحث است. ایده "حق به خطر" در رشد کودک گاهی با اصل امنیت در تضاد است.

مشکلات سازمانی: در بسیاری از کشورها، سیستم حفاظت از کودک با سازمانی و مجازات‌گرا (مثلاً خانه‌های کودکان) و نه مبتنی بر حمایت خانواده باقی مانده است که با روح کنوانسیون در تضاد است.

نتیجه‌گیری: از اصول فرمایشی به مشارکت واقعی

تاریخ حقوق کودک پیشرفت‌های قابل توجهی را نشان می‌دهد: از بی‌عدالتی کامل تا پذیرش در سطح بین‌المللی. کنوانسیون 1989 یک معیار جهانی را تعیین کرد. اما معاصر بودن نشان می‌دهد که تضمین قانونی حقوق کافی نیست.

آینده حقوق کودک در اجرای حق به مشارکت است. این به معنای نه تنها مشاوره با کودکان، بلکه مشارکت آن‌ها در فرآیندهای تصمیم‌گیری در خانواده، مدرسه، شهر و سطح جهانی در مورد موضوعاتی که به آن‌ها مربوط می‌شود — از طراحی حیاط مدرسه تا سیاست‌های اقلیمی — است. دورانی که بزرگسالان برای کودکان تصمیم می‌گیرند، به پایان می‌رسد. پارادایم جدید می‌طلبد که بزرگسالان با کودکان تصمیم بگیرند، به رسمیت شناختن توانایی و دیدگاه منحصر به فرد آن‌ها در جهان. حقوق کودک دیگر تنها مجموعه‌ای از اقدامات حفاظتی نیست، بلکه ابزاری برای ساخت جامعه‌ای شامل، عادلانه و پایدار برای همه می‌شود.

Permanent link to this publication: